Ouderen onder ons weten zich nog wel volle kerken in de grote steden te herinneren. Waar is die tijd gebleven? Onderzoeken van CBS en het SCP en het onderzoek „God in Nederland” laten zien dat steeds minder mensen een kerk bezoeken. In de tweede helft van de vorige eeuw sloeg de ontkerkelijking toe. Weliswaar lijkt deze beweging inmiddels te stagneren, maar ontkerkelijking is op meerdere manieren aangrijpend.

Immers, wij belijden toch dat het christendom een exclusieve godsdienst is? Naast de HEERE is er geen andere god en de énige weg naar het Vaderhuis is door het bloed van Christus. Buiten deze absolute waarheid wacht een eeuwig zielsverderf. Zouden kerken niet juist moeten volstromen met mensen die hongeren en dorsten naar deze waarheid? De cijfers vertellen ons echter dat er juist steeds minder mensen naar de kerk gaan. Op dit sociologische perspectief moeten we in ieder geval de volgende drie dingen zeggen.

Weten en doen

In de eerste plaats sluit menselijk gedrag lang niet altijd aan op menselijke kennis. Verschillende onderzoeken vertellen bijvoorbeeld dat Nederlanders te weinig bewegen. Hoewel iedereen dit weet, blijkt toch dat veel mensen niets met die wetenschap doen. Dit is voor het religieuze niet anders: een algemeen gevoel van gebrek aan zingeving, enige gedachten over het hiernamaals en dergelijke kunnen gemakkelijk weggedrukt worden. Ze leiden niet automatisch tot een onderzoek naar de zin van het leven.

Is de preek enigszins te begrijpen voor een buitenstaander of is het een „vreemde taal”?

In de tweede plaats zou je je kunnen afvragen of de kerk zichzelf niet weerzinwekkend heeft gemaakt; ga maar eens na hoe de kerk eruitziet voor een buitenstaander: misbruikschandalen, scheuringen en intern geharrewar over onbegrijpelijke detailverschillen. En als je in de kerk komt: ben je welkom of word je weggekeken? Is de preek enigszins te begrijpen of is het een „vreemde taal” (1 Korinthe 14:23)? Worden er goddelozen gerechtvaardigd of moet de hoorder constateren dat de preek niet ver afstaat van een gemiddeld ”feelgood”-tijdschrift?

Het is een wonder als er überhaupt één mens in de kerk zit

In de derde plaats is de boodschap van het christendom niet naar de mens. Dat blijkt al in de Bijbel zelf; de gemeente die zalig wordt, heet daar een „overblijfsel” (Jesaja 10:20-22) en een „klein kuddeken” (Lukas 12:32). Op basis van dit soort teksten verwacht je geen volle kerken. Als een grote groep mensen Jezus verlaat, vraagt Hij aan Zijn discipelen: „Wilt gijlieden ook niet weggaan?” (Johannes 6:67). Het Evangelie vindt geen ingang bij mensen die van nature vijanden zijn van Gods genade. Als het erop aankomt, verzet iedere nakomeling van Adam zich met hand en tand tegen de boodschap van vrije genade. Wij hebben het werk van de Heilige Geest nodig om te capituleren.

Engelen

Kortom: het is niet zo vreemd dat kerken leeglopen of leeg blijven. Wij zijn immers mensen; het is een wonder als er überhaupt één mens in de kerk zit. Daarom kun je de vraag ook omdraaien. Mensen buiten de kerk stemmen over het algemeen niet in met de waarheid van het christendom. Maar: doen kerkgangers dat wel? Zitten zij in de kerk omdat ze belijden dat het christendom de ware religie is? Zijn er niet veel sociale motieven, gewoontes, bijgelovigheden enzovoorts? Zouden kerken niet voller worden als iedere kerkganger amen zou zeggen op Gods oordeel over zijn zonde (Psalm 51:6) en op Christus’ reddende gerechtigheid (Johannes 16:8-11)? Zouden kerken niet voller worden als iedere kerkganger met Paulus kon zeggen: „Want de liefde van Christus dringt ons” (2 Korinthe 5:14)?

Intussen is het de vraag of sociologische onderzoeken wel zo up-to-date zijn. Laten we daarom vanuit geestelijk perspectief de vraag eens stellen: zijn de kerken eigenlijk wel leeg? Waar de prediking ontbreekt of in dode orthodoxie of vrijzinnigheid opgaat, zijn kerken inderdaad leeg. Maar daar waar de bediening der verzoening is, zijn de kerken per definitie vol. Al is er geen mens: de engelen zijn er, verlangend naar inzicht in het diepe geheimenis van de verzoening (1 Petrus 1:12). En de satan stuurt zijn handlangers om te stelen, te slachten en te verderven (Johannes 10:10). Waar zondaars gerechtvaardigd worden, is de kerk altijd vol. Deze realiteit is altijd meer waar dan welk sociologisch onderzoek dan ook.

Verder kijken

Ten slotte is er nog het perspectief van het geloof. Blijven de kerken leeg? Wij kunnen ons laten intimideren door wetenschappelijke onderzoeken en grafieken met dalende lijnen. We kunnen mensen gaan tellen en lege kerkbanken turven. Dr. Herman Paul, destijds bijzonder hoogleraar secularisatiestudies, heeft er in zijn boek ”De slag om het hart” op gewezen dat we dan net zo geseculariseerd zijn als de wereld om ons heen. We zien dan aan wat voor ogen is, terwijl het geloof de dingen zoekt die boven zijn (Kolossenzen 3:1).

Ooit zal de aarde vol zijn van de kennis des HEEREN

De duisternis van deze eeuw moet niet geaccepteerd of omarmd worden, maar biddend bestreden (Efeze 6:11-20). Zullen kerken dan weer vollopen? Jesaja profeteert over de komst van Christus en de verbreiding van het Evangelie onder de volken: „Want de aarde zal vol zijn van de kennis des HEEREN, gelijk de wateren de bodem der zee bedekken” (Jesaja 11:9). Bij dit Bijbelwoord mag iedere christen eerbiedig neerknielen, biddend om vervulling. Het mag ons ook dringen om de Evangelieboodschap uit te dragen naar onze naaste. De kerken zullen vollopen als de wereld het belijdt: „Uw Woord is de waarheid” (Johannes 17:17).