Journalist Floor Milikowski: Succes van de ene plek gaat ten koste van welvaart elders

„Het succes van de ene plek gaat ten koste van de welvaart elders”, schrijft journalist Floor Milikowski in haar nieuwste boek. Kinderdijk (foto) is volgens haar zo’n plaats die betere tijden heeft gekend. „Van het vroegere scheepsbouwdorp is weinig over. Kinderdijk is een klassiek geval van een voormalige
2

Het Randstaddenken kent winnaars en verliezers. Zo gaat het succes van Amsterdam ten koste van een provincie als Zeeland, dat veel talent ziet wegtrekken. Tijd voor verandering, vindt Floor Milikowski. Mogelijk helpt de coronacrisis een handje.

Hoe moest Nederland in de jaren 80 uit de crisis komen en de omslag maken van maakindustrie naar diensteneconomie? „Don’t back the losers, pick the winners”, adviseerde Shelltopman Gerrit Wagner de overheid. Zet in op de ‘winnaars’ en bekommer je niet om de ‘verliezers’. Mede door dat advies wendden kabinetten hun blikken naar Schiphol en de Rotterdamse haven. Vele guldens en euro’s vloeiden erheen, andere regio’s visten achter het net.

Dat veertig jaar later vooral steden welvarend zijn en het platteland kampt met leegloop en vergrijzing, is dus niet zonder reden. Kloven tussen kansrijken en kansarmen verdelen de samenleving. Stad en platteland begrijpen elkaar steeds minder goed. Boze boeren, Black Lives Matter-demonstranten en voor- en tegenstanders van Zwarte Piet die elkaar in de haren vliegen, zijn de zichtbare uitingen van dieper liggende onvrede.

Freelancejournalist Floor Milikowski bezoekt voor haar in juni verschenen boek ”Een klein land met verre uithoeken. Ongelijke kansen in een veranderend Nederland” plaatsen waar je de gevolgen van het neoliberalisme met het blote oog ziet. Zo gaat ze naar Eindhoven, een stad die zichzelf opnieuw uitvond na massa-ontslagen bij Philips en het faillissement van DAF. Ook kijkt ze in Kinderdijk, een dorp dat groot werd door scheepsbouw. Het interview met Milikowski vindt plaats in Kinderdijk. Omdat het plan om door het dorp te wandelen en wat kenmerkende plekken te bezoeken letterlijk in het water valt, wordt er uitgeweken naar een grotendeels lege horecazaak.

„Kinderdijk is een klassiek geval van een voormalige industrieplaats in verval”, zegt de journalist. „Als je door de Dorpsstraat loopt, voel je dat er vroeger levende bedrijvigheid heerste met zijn winkels en cafés. Nu vind je er nog een enkel café en een bakker. Van het vroegere scheepsbouwdorp is weinig over. Schaalvergroting, globalisering en de-industrialisatie verplaatsten arbeid naar lagelonenlanden. IHC Merwede, vroeger dé werkgever van het dorp, werd een innovatieve en hightech scheepswerf waar veel mensen werken.”

Omdat ze niet de juiste scholing hadden, raakten veel Kinderdijkers hun baan kwijt. Van de 1600 werknemers komen er nog maar enkele tientallen uit Kinderdijk, de rest komt overal ter wereld vandaan. Opvallend is dat vakantiegangers het dorp ontdekten. Niet vanwege de scheepsbouw, de trots van het dorp, maar om zijn molens. Niet iedereen is even blij met die toeristenstatus. „Het lijkt wel een Frans plaatsje”, zegt Milikowkski. „Heel wat dorpjes in Frankrijk verging het net als Kinderdijk.”

Vinden Kinderdijkers dat ze minder kansen hebben dan Rotterdammers?

„Het verdwijnen van werk, de teloorgang van voorzieningen en de doorgaande krimp worden als pijnlijk ervaren. Tegelijk zitten Kinderdijkers niet bij de pakken neer en steken ze de handen uit de mouwen. De werkloosheid is er laag. Velen zijn zzp’er.”

Max Weber zag een verband tussen calvinisme en arbeidsethos. Verklaart dat deels waarom het gros van de Kinderdijkers werk heeft terwijl mensen in Zuid-Limburg vaker thuiszitten?

„Het kan dat het protestantisme hiervoor een verklaring biedt. Zelf denk ik dat staatsingrijpen een belangrijke rol speelt. De staat exploiteerde de Limburgse mijnen en maakte er zelf ook weer een eind aan. Toen dat wegviel, was er niets om op terug te vallen. Kinderdijkers bouwden IHC zelfstandig op, hadden daarvoor geen overheid nodig. Toen zij andere wegen moesten inslaan, lukte dat beter omdat ze het gewend zijn het heft in eigen hand te nemen.”

Waarom ontbreekt Zeeland in het boek?

„Omdat ik in mijn boek een divers aantal thema’s wilde behandelen. Wat ik schrijf over andere regio’s, zoals de slechte bereikbaarheid, het wegtrekken van jongeren die gaan studeren en de uitdagingen van een nabijgelegen landsgrens, gaat ook op voor Zeeland.”

Wat vindt u van de compensatie die Zeeland krijgt voor de afgeblazen marinierskazerne?

„Het is een mooi pakket. Ik denk dat Zeeland aan een kenniscentrum en snellere spoorverbindingen veel meer heeft dan aan die kazerne. Tegelijk proef je aan alles: het is een afkoopdingetje.”

Martijn van Helvert dacht de juiste CDA-leider te kunnen worden omdat hij het beste regio en Randstad met elkaar kan verbinden. Had hij een punt?

„Ook Pieter Omtzigt presenteerde zich duidelijk als Tukker en Mona Keijzer liet zich bewust interviewen en fotograferen in Zwolle. Maar hoewel het CDA de naam heeft er voor het platteland en de regio te zijn, is het een Haagse partij geworden. Ook de PvdA heeft de belangen van grote arbeidersgroepen en boeren in het land laten liggen. Algeheel is de Tweede Kamer steeds minder een afspiegeling van Nederland. Twee derde komt uit de Randstad.

In het land ontmoette ik boze en teleurgestelde mensen, omdat ‘Den Haag’ geen of beperkt aandacht heeft voor hun regio. „Bestuurders staan altijd met hun gezicht naar de zee en met hun rug naar de provincie”, zei Bouke Arends mij toen hij nog wethouder van Emmen was. Ook proefde ik onvrede doordat mensen zich niet gehoord wisten. Veel Kamerleden weten oprecht niet wat er speelt in gebieden als Zuid-Limburg, Noordoost-Groningen of Drenthe. Dat politici in zo’n klein land dat niet weten, vind ik onbestaanbaar. Die regio’s zijn net zo goed onderdeel van Nederland als de Randstad.

Dat politici zo slecht luisteren naar niet-Randstedelingen komt misschien doordat het moeilijk is om buiten de vertrouwde beleidskaders te denken. Nieuwe en creatieve ideeën bedenken om welvaart en kansen gelijker te verdelen, is lastiger dan de oren sluiten voor een categorie mensen.”

Stel, u volgt Mark Rutte op. Hoe gaat u het tij keren?

„Ik zou voor heel Nederland de economische mogelijkheden in kaart laten brengen. En vervolgens de vraag stellen wat er nodig is om onbenut potentieel tot volle wasdom te laten komen. Dat hoeft niet zo moeilijk te zijn en zelfs geen miljarden te kosten, hoewel soms de aanleg van bijvoorbeeld een spoor nodig zal zijn. Als overal de welvaart stijgt, wordt de regio weer interessanter en zal de druk op steden afnemen. Ook zullen delen van het land weer serieus het gevoel te krijgen erbij te horen. Dertig jaar gold het recht van de sterkste en ging de winst van de ene regio ten koste van de andere. Het lijkt me heel mooi als de winst weer eerlijk verdeeld wordt.”

Kunnen succesvolle steden achtergestelde regio’s helpen?

„Amsterdam lijkt zich meer verbonden te voelen met New York dan met de rest van Nederland. Om daar wat aan te doen, vormde Amsterdam onder burgemeester Van der Laan een alliantie met Delfzijl, Sluis en Heerlen. Bij haar nieuwjaarstoespraak in januari herhaalde burgemeester Halsema dat Amsterdam meer verantwoordelijkheid moet tonen en minder arrogant moet zijn.

Dat het nog niet echt is gelukt om krimpgemeenten te helpen zich te ontwikkelen, komt mede doordat dragende schouders worden gemist. In gebieden die leegliepen, bleven vooral de midden- en onderklasse achter.

In mijn boek beschrijf ik de Amsterdammer Erik Wong, die zich vestigde in een Noord-Gronings dorp en daar nieuw elan bracht. Dergelijke plaatsen zijn erbij gebaat als kansrijke en hoogopgeleide types uit de stad zich er willen vestigen. Mensen met energie en drive kunnen in zo’n plek voor nieuwe dynamiek zorgen. Voor grote veranderingen zijn soms maar een of twee mensen nodig.”

Helpt corona daarbij misschien een handje? Nu heel Nederland thuiswerken heeft ontdekt, is de volgende ontdekking misschien dat dat ook ver buiten de stad kan?

„Veel hangt af van hoelang thuiswerken de norm blijft. Als dat anderhalf à twee jaar is, zal dat ons gedrag blijvend veranderen. Er zijn mensen die echt graag in de stad willen wonen. Maar ik ken er ook veel die vanwege hun werk de pragmatische keus maakten om in Amsterdam te wonen. Als zij straks een paar dagen minder per week op kantoor hoeven te zijn, kan het zomaar zijn dat ze wegtrekken en dat net wat grotere huis buiten de stad kopen.”

Boekgegevens

Een klein land met verre uithoeken, Floor Milikowski; uitg. Atlas Contact; 296 blz.; € 21,99