Wij zijn niet de eersten die worstelen met de vraag naar Gods alwetendheid en onze vrijheid. Ik neem je even in gedachten mee naar Middelburg aan het begin van de zeventiende eeuw, naar het koor van de Nieuwe Kerk. Daar geeft dominee Anton de Waele (1573-1639) les aan een aantal jongens van 14 tot 18 jaar. Het is een soort tweetalig vwo, maar dan in het Zeeuws en in het Latijn. Omdat er geen schoolgebouw is, komt hij met zijn leerlingen samen in het koor van de kerk, waar het in de winter best koud moet zijn geweest.

Antonius Walaeus is in gesprek met zijn studenten. Het gaat over de antieke filosofie van de Epicureeërs, die in toeval geloofden, en de stoïcijnen, die in het noodlot geloofden. De Waele legt uit dat de Bijbel ons leert dat God alles bestuurt en regeert. „Maar”, zo vraagt één van zijn leerlingen, „hoe kunnen mensen dan nog vrij zijn?” De dominee antwoordt: „Dat is een moeilijke vraag. Misschien kun je het zo zien: Gods alwetendheid en almacht sluit de menselijke vrijheid niet uit, maar in. Jij doet in vrijheid wat je doet, omdat God heeft besloten dat jij dat –en niet iets anders– in vrijheid zou doen.” Onze vrijheid is ingekapseld in het besluit van God.

Dat iets onbegrijpelijk is, betekent nog niet dat het niet waar is

De leerlingen in Zeeland zijn nog niet helemaal tevreden. Een van hen zegt: „Maar als God al precies besloten heeft wat je gaat doen, dan ben je toch niet echt vrij. Vrijheid is toch dat je zelf bepaalt wat je doet?” De dominee antwoordt: „Ik geef toe dat alleen God absoluut vrij is. Wij zijn vrij omdat God ons de vrijheid geeft om te kiezen. Gods bestuur en onze keuzes vallen samen.” „Maar dat is toch onbegrijpelijk!” zegt een van de leerlingen. „Dat geef ik meteen toe, maar dat het onbegrijpelijk is, betekent nog niet dat het niet waar is.”

Goed kiezen?

Wat hebben wij nu aan die eeuwenoude antwoorden? In de eerste plaats heeft ons verlangen om vrij te zijn alles te maken met het feit dat wij door God geschapen zijn. God is vrij, en Hij heeft ons zo gemaakt naar Zijn beeld en gelijkenis om dus ook echt vrij te zijn. Tragisch genoeg zijn wij gaan geloven dat we ons los moeten maken van God en zijn liefdevolle geboden om echt vrij te zijn, maar dat is een rampzalige vergissing. Dat wij dus níét echt vrij zijn, komt niet door Gods alwetendheid of almacht, maar door onszelf.

We hebben wel de vrijheid om onze vakantiebestemming te kiezen

Daarnaast is het belangrijk onderscheid te maken tussen de vrijheid om gewone keuzes te maken (koffie of thee, vakantie in Frankrijk of op Ameland), en de vrijheid om het goede te doen. We hebben helaas geen vrije wil om het goede te kiezen, maar op zich kunnen we nog wel keuzes maken.

In de derde plaats moeten we twee uitersten vermijden. Aan de ene kant het determinisme. Dan ligt alles muurvast in een soort noodlot. Aan de andere kant het toeval. Dan is alles willekeurig en heeft het leven geen enkele zin. Het gekke is dat deze twee uitersten eigenlijk heel dicht bij elkaar liggen. Als alles toevallig is, of als alles vastligt, wordt het moeilijk om de zin van het leven te bepalen.

Bevrijd

Hoe anders is het als je mag weten dat je leven wordt geregeerd door je hemelse Vader. Niet door het noodlot, ook niet door toeval, maar door Zijn hand die jouw leven draagt, leidt en bestuurt. Als je goed kijkt, zie je dat die hand niet alleen de hand van God de Vader is, maar ook de doorboorde hand van Christus.

Ten slotte eindigt dominee De Waele met de vraag wat nu echte vrijheid is. Geen enkel mens heeft absolute vrijheid. Je zou zelfs kunnen verdedigen dat het veel moeilijker is om echte vrijheid te combineren met het evolutionisme en naturalisme, die geen ruimte laten voor een vrije wil, omdat ze alles terugbrengen tot chemische processen in het brein.

Dan is het eigenlijk veel eenvoudiger om te geloven in God, die zelf absoluut vrij is en die Zijn schepselen op een voor ons onbegrijpelijke manier een vrije wil heeft gegeven. Toch blijft het belangrijk om te bedenken wat echte vrijheid inhoudt.

We zijn alleen maar vrij omdat we door een almachtige en alwetende God geschapen zijn

De Heere Jezus heeft daar een antwoord op gegeven toen Hij zei: „Als de Zoon jullie heeft vrijgemaakt, dan zullen jullie écht vrij zijn.” De diepste vrijheid ligt in gehoorzaamheid aan het heilige Woord van God. Om God weer te kunnen gehoorzamen, moeten we eerst bevrijd worden van de bezettende en verslavende macht van de zonde.

Zelfs als het om onze keuzevrijheid gaat, zijn we alleen maar vrij omdat we door een almachtige en alwetende God geschapen zijn.

Create your own user feedback survey

De auteur is hoogleraar systematische theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Theologische Universiteit Apeldoorn.