Dit verhaal is ook te beluisteren via onderstaande player.

Mijn grootouders trouwden in 1925 in Amsterdam. Ze kregen er vijf kinderen en namen deel aan wat toen nog het rijke gereformeerde leven was in de hoofdstad. Zo’n 10 procent van de bevolking was gereformeerd, zo’n 25 procent hervormd.

Mijn grootvader was een statige man, hoofd van een gereformeerde basisschool. In 1981 schoof ik in de collegebanken van de Vrije Universiteit, waarvoor mijn grootouders het bekende groene collectebusje op de schoorsteenmantel hadden staan. Mijn medestudenten staken hun afkeer van het christelijk geloof niet onder die collegebanken. Er waren docenten die het nodig vonden ons te overgieten met marxistische geschiedtheorie.

Dit jaar bestaat Amsterdam 750 jaar en dit is een klein verhaal in het grote verhaal van de stad. Maar het is een verhaal dat iets belicht van een merkwaardige verandering die Amsterdam in de 20e eeuw doormaakte, de eeuw van mijn grootvader. Aan het begin van die eeuw was driekwart van de Amsterdamse bevolking christelijk; katholiek, luthers, doopsgezind of protestants, aan het eind van die eeuw hing dat percentage rond de 15 procent. Toen mijn vrouw en ik in 2011 terugkeerden naar Amsterdam en gingen wonen in Noord, bleek dat slechts 1 procent van de bewoners van dat stadsdeel zich rekende tot een kerk. De Julianaschool van mijn grootvader in Amsterdam-West was intussen een moskee geworden.

Protesten

In geen stad in Nederland ging de ontkerkelijking sneller dan in Amsterdam. In de jaren zestig werd de hoofdstad het centrum van de protesten tegen de gevestigde orde. De stad reikte de hand aan Parijs, Londen en Los Angeles, waar jongeren de straat op gingen. Amsterdam werd in Nederland de stad van de alternatievelingen, van de seksuele vrijheid, de progressieve provo’s. Amsterdam werd een seculiere, linkse stad met de Partij van de Arbeid voortdurend in het stadsbestuur.

Mijn grootouders gingen in deze jaren met pensioen en woonden op een flat in Slotervaart. Mijn grootvader schreef daar het boek ”Ken uw Bijbel”, een werk voor christelijke onderwijzers. Hij bleef zijn roeping trouw, zou je kunnen zeggen, en dat in een stad die voor velen het imago kreeg van een Nederlands Sodom en Gomorra.

Dat imago past niet bij Amsterdam, niet bij de geschiedenis van de stad. Ik bedoel: Sodom en Gomorra, de symbolen van liederlijkheid. Van die 750 jaar was Amsterdam de meeste tijd een stad waarin godsdienst en geloof bloeiden. Religievrijheid was een groot goed in Amsterdam. Het is niet moeilijk rondleidingen door de binnenstad te houden –Tot Heil des Volks biedt ze nog altijd aan– en rijke verhalen te vertellen bij het christelijk erfgoed van Amsterdam. De Oude Kerk, midden in het wallengebied, was het kloppende hart van het christelijk stadsleven. In het verlengde ervan, aan de boorden van de Amstel, verrees in de middeleeuwen het ene stadsklooster na het andere. De Oudemanhuispoort, de Agnietenkapel en de straatnamen rond de Nieuwmarkt herinneren daar nog aan.

Nationale kerk

In 1578 werd Amsterdam gereformeerd, een keuze die van grote betekenis was voor het verloop van de Nederlandse Opstand. De Nieuwe Kerk aan de Dam werd de belangrijkste kerk van Amsterdam en later ook van Nederland. Ze werd onze nationale kerk, waar de Oranjes worden ingehuldigd. Amsterdam werd nooit de hoofdstad van de orthodoxie, dat was veeleer Leiden, waar de predikanten werden opgeleid. Later, in de zeventiende eeuw, werd dat Utrecht, onder invloed van Gijsbertus Voetius. Amsterdam werd wel de schuilplaats voor lutheranen en Vlaamse en Waalse protestanten. In de zeventiende eeuw vonden vervolgens veel hugenoten hun weg naar Amsterdam en zo kende de hoofdstad een zeer gevarieerd protestants leven.

Maar ook de katholieken vonden er ruimte om hun geloof te beleven. Veel mensen bezoeken jaarlijks de schuilkerk Onze Lieve Heer op Zolder, aan de Oudezijds Voorburgwal. Het is geen symbool van onderdrukking, dat geloof daar op die prachtige barokke zolder, maar van oogluikend toegestaan religieus leven. Langzaam maar zeker keerde het katholicisme terug in het openbare leven van Amsterdam, sterker dan elders. Amsterdam was een katholieke bedevaartsplek, een stad van pelgrims en processies, een stad van het ‘mirakel’: de in een haard gespuwde en toch niet verbrande hostie.

Open en vrij

Amsterdam vervolgde niet, Amsterdam gaf ruimte aan mensen en hun geloof. En juist dit open en vrije klimaat bleef altijd kenmerk van de stad. De Amerikaanse historicus Russell Shorto gaf zijn bekende boek over Amsterdam de ondertitel: ”the world’s most liberal city” – de meest liberale stad ter wereld. Een stad van vrijheid, zeker, maar ook een stad waarvan de bevolking tot ver in de eeuw van mijn grootvader vasthield aan het christelijk geloof. Een stad die niet op weg was Sodom en Gomorra te worden. Daar leek het niet op.

Toen Abraham Kuyper in 1869 als predikant vanuit het ‘conservatieve’ Utrecht naar Amsterdam verhuisde, werd hij voorganger van de grootste hervormde gemeente van Nederland. Hij stond bekend als voorvechter van de gereformeerde orthodoxie. Kuyper kwam mede omdat in Amsterdam de polsslag van het leven krachtiger klopte, zegt een biograaf. En hij preekte er de kerken vol.

Eenmaal in Amsterdam begon Kuyper het vrijheidsidioom te hanteren. Om te kunnen bewegen was vrijheid nodig. Verandering vraagt vrijheid. De kerk moest vrij zijn, het gesproken woord in de journalistiek moest vrij zijn, de persoonlijkheid moest vrij zijn, soeverein in eigen kring. Hij stichtte er uiteindelijk zijn Vrije Universiteit. Abraham Kuyper wilde verandering en koos Amsterdam als zijn uitvalsbasis.

Verandering

Amsterdam als stad die dingen in beweging zet. Meer nog wellicht dan het vrijheidsidioom kenmerkt verandering de stad aan het water, open voor alles wat op hem afkomt. Amsterdam veranderde van vluchtelingenhoofdstad van Europa naar het wereldcentrum van handel en scheepvaart. Hij groeide uit tot de belangrijkste havenstad van Nederland tot Rotterdam het stokje overnam en hij zich opnieuw moest uitvinden.

Amsterdam werd Mokum, thuis en vrijplaats voor zijn Joodse bewoners, in hun hart niet werkelijk ver van Jeruzalem. Van handelsstad werd het de belangrijkste industriestad en vanaf het eind van de 19e eeuw het intellectuele centrum van Nederland. Kuyper droeg daaraan bij door er een universiteit te stichten en de stad tot zetel van de dagbladpers te maken. Den Haag is de stad van het landsbestuur, vanuit Amsterdam wordt Nederland al meer dan een eeuw cultureel geregeerd.

Geestelijke strijd

Maar de vrijheid die Kuyper zocht en bedoelde was geen platte vrijheid, geen tolerantie zonder vragen. De vrijheid die mensen bloeien doet, de vrijheid in de kerk, op school, in het opkomende maatschappelijke leven, kijkt omhoog. Ze zoekt de eer van God. De ware Soeverein in iedere kring en over ieder aards gezag was God. Die boodschap droeg Kuyper uit en ik weet wel zeker dat mijn grootvader op de Julianaschool in Amsterdam-West dat ook deed. Zij streden hun geestelijke strijd om volgende generaties te winnen voor dit geloof. Zij hoopten en baden dat hun levensvisie en wereldbeschouwing stad en land zouden veranderen. Zij hebben beiden gezien dat de geschiedenis Amsterdam meenam in een andere richting.

Toen mijn grootvader zijn boek over de Bijbel voor leerkrachten schreef, publiceerde R.B. Evenhuis zijn monumentale ”Ook dat was Amsterdam”. Een vijfdelige serie over het kerkelijk leven in de stad, vanaf het vroegste begin. Hij eindigt de serie met de secularisatie. De kerken verloren de massa doordat ze niet goed reageerden op de armoede en benauwde omstandigheden van het gewone volk. En er was nog een factor: de felle atheïstische propaganda die in Amsterdam sterk was.

Evenhuis zat wellicht te dicht op de jaren zestig om een derde reden te zien, die inmiddels voor ons veel duidelijker is geworden. Die gaat over een verschuiving in de beleving van vrijheid, het Amsterdamse kenmerk bij uitstek. Vrijheid werd zelfgerichte autonomie. En autonomie werd ongezeglijkheid, eigengereidheid, een antiautoritair sentiment.

Ongebonden vrijheid

Voor die houding biedt Amsterdam inderdaad een voedingsbodem. Amsterdam was altijd al anders, een staat in de staat, de ”republiek Amsterdam” die zich door niemand wilde laten gezeggen. Nog altijd is Amsterdam de uitzondering en niet de regel in Nederland. Er wonen mensen in Amsterdam die nooit in de rest van Nederland komen. Overgeleverd aan dit nieuwe idee van ongebonden vrijheid kon Amsterdam een reputatie opbouwen die hij eerder nog niet had, een stad die wereldwijd symbool staat voor drugsgebruik, prostitutie en vrije seks. Wie een wild weekend wil, vliegt op Schiphol en gaat zich te buiten op de wallen. Toeristenstromen houden dat imago in stand, vervuilen de stad steeds opnieuw, en brengen geld in het laatje. De komende jaren zal Amsterdam veel moeite moeten doen om als culturele hoofdstad zijn niveau te bewaren.

Is Amsterdam dan nu wel Sodom en Gomorra? Nee, laten we de stad zo niet noemen. Wie dat zegt, geeft de stad op. Mijn grootouders in hun Slotervaartse flat zouden protesteren. Precies zestig jaar na hun huwelijk trouwde ik met mijn geliefde in Amsterdam. Niets werd ons als jong christelijk stel in de weg gelegd. Ook vandaag is Amsterdam een stad van christenen en kerken. Er is een bloeiend kerkelijk leven, verspreid over de hele stad, al is de omvang vaak klein. Migrantenkerken zijn groeiend. De 15 procent christenen die Amsterdam telt, komt voor een belangrijk deel uit de Bijlmer.

Invloed

Er zijn goede, mooie, ontroerende ontwikkelingen die vaak onzichtbaar blijven, maar die wel hun invloed doen gelden. Juist hier, waar alles door elkaar dwarrelt: goed en kwaad, gelovig en ongelovig. Ook dat is Amsterdam. De naoorlogse decennia spoelen een geschiedenis van eeuwen niet weg. Wat is geweest kan op een of andere manier weer terugkeren. Zeker in een stad van vrijheid en voortdurende verandering.

Prof. dr. Roel Kuiper is hoogleraar aan de Theologische Universiteit Utrecht. Hij studeerde geschiedenis en filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar hij woonde van 1981 tot 1986 en van 2011 tot 2023.