Sterren gaan we deze avond niet zien (de zon daargelaten), want daarvoor is het buiten nog te licht. Wel een paar planeten: Jupiter en Venus. Het gebrek aan sterren wordt ruimschoots goedgemaakt in het planetarium op de eerste verdieping, een compacte donkere ruimte waarin met behulp van computerprogramma’s de sterrenbeelden van het noordelijk halfrond worden geprojecteerd op een halfronde koepel. Met een paar muisklikken is het zelfs mogelijk door de ruimte te reizen: achter de gebutste maan langs, dwars door ruimtepuin, langs de ringen van Saturnus, zelfs tot dicht bij de vlammen van de zon. Lichtjaren worden seconden.

Het pronkstuk van de sterrenwacht is de grote koepel boven op de toren. Hierin staan de telescopen die gericht zijn op een verticale opening in de koepelwand. Met behulp van computers kan de koepel draaien, zodat de telescopen het gewenste hemellichaam – planeet, zon, maan, ster – in beeld krijgen. Vanavond zijn bij ondergaande zon de ogen gericht op Venus en Jupiter aan de westelijke hemel. Laatstgenoemde planeet is herkenbaar aan twee grijze wolkenbanen die bestaan uit ammoniakijs, ammoniumwaterstofsulfide en waterijs of waterdamp; ze worden veroorzaakt door extreem harde winden. Fascinerend om te bedenken dat we kijken naar iets wat zich op een paar honderd miljoen kilometer afstand van de aarde afspeelt.

Topdrukte

Nederland telt in totaal ongeveer dertig volkssterrenwachten waar publiek welkom is. Vooral als er bijzondere verschijnselen te zien zijn, zoals het noorderlicht, komeetpassages en meteorenzwermen, is het topdrukte bij lokale sterrenwachten. De jaarlijkse Landelijke Sterrenkijkdagen trekken tienduizenden bezoekers. Blijkbaar vinden we het mateloos interessant om te weten te komen wat die eindeloze ruimte zoal herbergt. De mens is van nature een ontdekkingsreiziger, hij wil graag alles weten en ontrafelen.

Al in de vroege oudheid bestudeerden mensen verschijnselen aan het firmament. Babylonische priester-astrologen waren de eersten die de bewegingen van de zon, maan en planeten systematisch bijhielden – denk aan de wijzen uit het Oosten. Met de uitvinding van de telescoop in de zeventiende eeuw werd het mogelijk om het heelal steeds verder te verkennen.

Zonsverduistering

Hemelverschijnselen hebben alles te maken met tijd. De zon bepaalt het ritme van dag en nacht en van de seizoenen. Zons- en maansverduisteringen en het passeren van kometen zijn tot op de minuut nauwkeurig te voorspellen. Tegelijk bieden ze mogelijkheden om terug te rekenen in de tijd. Ik herinner me een gedeeltelijke zonsverduistering tijdens mijn lagereschooltijd, hét gesprek van die dag. Tussen de middag probeerden we met stukjes groen glas (iets beters hadden we niet) een glimp van het fenomeen op te vangen. Het moet op donderdag 29 april 1976 zijn geweest – de eclips speelde zich af tussen 10.06 uur en 12.40 uur.

Als de waterstof op is zal de zon opzwellen tot een rode reus die Mercurius, Venus en waarschijnlijk ook de aarde zal opslokken

Soms kunnen historische gebeurtenissen op deze manier worden gedateerd. Het oudste voorbeeld is de Slag bij Halys, die op 28 mei 585 v.Chr. plaatshad bij de rivier Halys in het huidige Turkije. De Meden en de Lydiërs voerden al jarenlang oorlog met elkaar. De veldslag van 28 mei 585 v.Chr. werd beëindigd omdat zich een totale zonsverduistering voordeed; die werd geduid als teken van de goden, zij wilden dat de oorlog zou stoppen. Dankzij deze zonsverduistering weten we dag en uur van de veldslag.

Op grotere schaal zijn sterrenkundigen en andere wetenschappers aan het rekenen. Bij Sterrenwacht Hellendoorn vertelt vrijwilliger Erik (opgeleid als sterrenkundige) in een minihoorcollege over de toekomst van de zon. In deze gigantische vuurbal heeft kernfusie plaats waarbij enorme hoeveelheden waterstof worden omgezet in helium. Als de waterstof op is, zal de zon opzwellen tot een rode reus die Mercurius, Venus en waarschijnlijk ook de aarde zal opslokken. Daarna dooft de zon uit tot een witte dwerg. Wetenschappers denken dat dit over zo’n 5 tot 6 miljard jaar zal gaan gebeuren.

Uitdovende sterren

Ook in de sterrenkunde wordt driftig teruggerekend. De Brits-Duitse astronoom William Herschel ontdekte eind achttiende eeuw planetaire nevels, restanten van middelgrote sterren (zoals onze zon) in de laatste fase van hun leven. En dan is het rekensommetje snel gemaakt: die uitdovende sterren moeten dus al miljarden jaren hebben bestaan.

De duizelingwekkende afstanden en astronomische tijdspannes die in de sterrenkunde worden gehanteerd kunnen christenen die rekenen met Bijbelse openbaring gemakkelijk van hun stuk brengen. Hoe past het scheppingsverhaal hierin? Wetenschappelijke feiten vallen immers niet te ontkennen?

Sterrenkundige Erik stelt zich in Hellendoorn bescheiden op tijdens zijn college. Dit is wat de wetenschap op dit moment denkt te weten; theorieën kunnen door nieuwe ontdekkingen zomaar weer op lossen schroeven komen te staan, houdt hij zijn publiek voor.

Wetenschappelijke modellen zijn menselijke reconstructies van de werkelijkheid. Onze waarneming is beperkt en onze kennis begrensd en voorlopig. Gods grootheid overstijgt zelfs het universum. Daar zingt de dichter van Psalm 19 van: „De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt Zijner handen werk.”

Oase

Vanuit omgekeerd perspectief omschreef astronaut Victor Glover, piloot van de recente Artemis II-missie, de aarde als een oase in de leegte van het heelal. „Wij reizen op een ruimteschip dat aarde heet, voor ons geschapen als plek om in het universum te kunnen leven. Deze prachtige plek waar wij samen mogen bestaan.”

Het is een plek op precies de ideale afstand van de zon. Een plek met een beschermende atmosfeer. Een plek vol leven. Uniek in het onmetelijke heelal. Om je over te verwonderen.

Wat is dan de mens dat God aan hem denkt en naar hem omziet (Psalm 8)?