Wat nu wellicht een voetnoot in de geschiedenis is, zorgde honderd jaar geleden voor verhitte discussies in de Verenigde Staten. De inzet van de zogeheten Scopes Monkey Trial in Dayton is de geldigheid van de zogeheten Butler Act, een wet die nog geen jaar eerder unaniem is aangenomen door de staat Tennessee. De wet verbiedt het openbare scholen om hun leerlingen te onderwijzen dat de mens afstamt van apen.

De komst van deze en andere anti-evolutiewetten verontrust de American Civil Liberties Union (ACLU). De organisatie plaatst oproepen in kranten in Tennessee: „We zijn op zoek naar een leraar uit Tennessee die bereid is onze diensten te accepteren bij het toetsen van deze wet in de rechtbank.”

George Rappleyea, een mijnexploitant in Dayton, ziet zijn kans schoon om het ingeslapen Dayton meer bekendheid te geven. Hij benadert zijn vriend John Scopes, docent aan de County High School in Dayton. Scopes, een afgestudeerde jurist die overigens weinig afweet van de evolutietheorie, laat zich overhalen om zich te laten arresteren voor een proefproces. De ACLU draait op voor alle kosten.

De 24-jarige Scopes laat zich door zijn leerlingen beschuldigen van het overtreden van de Butler Act, vanwege het gebruik van lesboek ”Civic Biology” dat de evolutietheorie behandelt. Hij helpt zijn leerlingen bij het formuleren van de aanklacht.

Het proces is in scène gezet om nationale publiciteit te trekken voor de wet, die door de progressieve ACLU als bekrompen en fundamentalistisch wordt gezien. Aanvankelijk wil de ACLU de Butler Act onder vuur nemen. Maar rechter John Raulston staat dat niet toe. Hij wil dat de aanklacht tegen Scopes wordt beoordeeld in het licht van deze wet.

Nationale radiozenders besteden ruimschoots aandacht aan het spektakel dat vanwege de zomerhitte in de openlucht plaatsheeft. Het publiek wordt tussen de rechtszittingen door vermaakt met het optreden van getrainde chimpansees. Vanuit een klein vliegtuigje maken twee cameramannen dagelijks opnames van de zittingen. Geen wonder dat Time __ Magazine het proces in Dayton omschrijft als een „fantastische mix van een circus en een heilige oorlog”. Veel gerenommeerde dagbladen schrijven er hun kolommen over vol.

Boerenkinkels

Van objectieve verslaggeving is nauwelijks sprake. De artikelen van de antireligieuze journalist Henri Mencken van The Baltimore Sun spannen de kroon. Volgens hem lopen de rechter en de jury „unaniem warm voor Genesis”. De inwoners van het landelijke stadje Dayton zijn in zijn ogen „leeghoofden, idioten en boerenkinkels”. De aanklager, de jurist William Jennings Bryan, drievoudig presidentskandidaat en oud-minister, is een „clown”. Zijn toespraken zijn „theologische onzin”. Over de succesvolle, liberale advocaat van Scopes, Clarence Darrow, steekt hij de loftrompet. Die is „welsprekend en magnifiek”.

In de meeste dagbladen is de behoudende christelijke bevolking van Dayton het mikpunt van platte grappen en venijnige spot. De aankomst van Bryan gaat niet onopgemerkt aan Times Magazine voorbij: „De idiote bevolking jammerde Bryan een warm welkom toe.” Bryan ontvangt van Life Magazine een ”bronzen medaille van de vierde klasse”. Hij zou „met succes hebben aangetoond dat hete lucht in goud kan worden omgezet, en dat de Bijbel onfeilbaar geïnspireerd is, behalve waar het Boek met hem van mening verschilt over de kwestie van wijn, vrouwen en rijkdom”.

Sarcasme

In hun pleidooien botsen beide juristen soms hard. Bryan valt de evolutietheorie aan omdat deze aan kinderen leert dat mensen slechts een van de 35.000 soorten zoogdieren waren. Met enig sarcasme betreurt hij het idee dat mensen „niet eens van Amerikaanse apen afstammen, maar van apen uit de Oude Wereld”. De jurist stelt dat de Bijbel altijd staat boven menselijke en wetenschappelijke kennis.

Darrow betoogt dat de Butler Act leidt tot de komst van onderzoeken die de wetenschap moeten beoordelen volgens de Bijbel. De Bijbel is volgens hem bedoeld voor de theologie en de moraal, en niet voor de wetenschap. Eerder had Darrow al geschreven dat „de vreze des Heeren niet het beginsel is van wijsheid”. Echte wijsheid zou ontstaan door studie en wetenschappelijk onderzoek.

De advocaat wil het liefst een aantal evolutionistische wetenschappers laten getuigen voor evolutie. Rechter Raulston staat dit niet toe. Het proces gaat immers niet over de geldigheid van bewijzen voor evolutie.

Darrow reageert geprikkeld en onderbreekt en beledigt rechter Raulston geregeld. De rechtbank klaagt Darrow daarop aan voor „minachting van de rechtbank”. De advocaat besluit dat het de moeite niet waard is en biedt zijn verontschuldigingen aan. Raulston antwoordt: „De Verlosser stierf aan het kruis en bad God voor de mensen die Hem kruisigden. Ik geloof in deze Christus. Ik accepteer de verontschuldiging van kolonel Darrow.”

Bijbelexpert

Na zes dagen procederen voor het oog van de hele Amerikaanse natie veegt de rechter de opvattingen van de verdediging van Scopes over de Bijbel van tafel, omdat de verdediging op dat gebied geen expertise zou hebben. Een dag later stelt Darrow voor om Bryan te ondervragen over de Bijbel. De advocaat heeft dit vooraf bekokstoofd en Bryan een Bijbelexpert genoemd.

Bryan accepteert het voorstel, op voorwaarde dat Darrow zich op zijn beurt door hem laat bevragen. In een rollenspel met enkele moderne theologen en andere wetenschappers bereidt de advocaat de ondervraging zorgvuldig voor.

Tijdens het kruisverhoor steekt Darrow de draak met Bryans geloof in Bijbelse wonderen. Een van zijn vragen luidt: „Waar haalde Kaïn zijn vrouw vandaan?” Bryan antwoordde dat hij het aan „de agnosten zou overlaten om naar haar te zoeken”. Een andere vraag gaat over Eva: is zij werkelijk uit Adams rib geschapen? Bryan blijft het antwoord schuldig.

Heftig

Ten slotte ontaardt de ondervraging in een heftige woordenwisseling. Darrow: „Jij beledigt elke man van wetenschap en geleerdheid in de wereld die niet gelooft in jouw dwaze religie.” Hij steekt vervolgens de draak met Bryan en zet hem publiekelijk voor gek. De jurist reageert: „Ik wil dat de christelijke wereld weet dat elke atheïst, agnost of ongelovige mij op elk moment kan ondervragen over mijn geloof in God, en ik zal hem antwoorden.” Ten slotte verklaart de jurist dat Darrow de rechtbank alleen maar gebruikt om „de Bijbel te bezoedelen”. De rechter maakt na twee uur een eind aan de vertoning. Hij oordeelt dat dit gesprek niets bijdraagt aan het proces.

Wat het doel van de ondervraging was? Volgens Bryan „iedereen die in de Bijbel gelooft belachelijk maken”. Darrow reageerde even fel: „Wij hebben het doel om te voorkomen dat onverdraagzamen en onwetenden het onderwijs in de VS controleren.”

Onrechtvaardig

Scopes is tijdens het proces slechts lijdend voorwerp. Hij getuigt niet, spreekt niet in, maar wordt ten slotte wel veroordeeld vanwege de overtreding van de Butler Act. Na acht dagen procederen velt de rechter op 21 juli 1925 na negen minuten beraad met de jury een oordeel: Scopes is schuldig en moet een boete van 100 dollar betalen. Al die tijd had hij nog geen woord gezegd. Pas na enig aandringen krijgt de docent die mogelijkheid alsnog.

„Edelachtbare, ik ben veroordeeld voor het overtreden van een onrechtvaardige wet. Ik zal in de toekomst, zoals ik in het verleden heb gedaan, deze wet op alle mogelijke manieren blijven bestrijden. Ik denk dat de boete onrechtvaardig is.”

Enkele dagen na het Scopesproces houdt Bryan nog verschillende toespraken in Tennessee. Op zondag 26 juli 1925 overlijdt hij in zijn slaap aan een beroerte. In zijn grafsteen staat gebeiteld: ”Staatsman, maar toch vriend van de waarheid! Van ziel oprecht, in actie trouw en in eer duidelijk.”

Henri Mencken kan het niet laten een scherp in memoriam te publiceren. Bryan krijgt er flink van langs; hij zou „onoprecht” zijn geweest in zijn politieke carrière. De journalist betitelt hem als „een pure en onvervalste kwakzalver”.

Hoger beroep

Scopes’ advocaten besluiten in hoger beroep te gaan. Ze voeren bij opperrechter Grafton Green aan dat de Butler Act niet deugt omdat deze evolutie te algemeen verbiedt. De rechtbank gaat daar niet in mee en oordeelt dat in de eerdere veroordeling de term evolutie duidelijk is omschreven.

Ook het tweede bezwaar dat de Butler Act Scopes’ vrijheid van meningsuiting beperkt, gaat in hoger beroep van tafel. Als werknemer van de staat Tennessee moet hij zich onderwerpen aan de geldende wetten.

De advocaten betogen verder dat de Butler Act in strijd is met de grondwet van de staat Tennessee. De rechter oordeelt dat ook het derde bezwaar geen hout snijdt, omdat het hof geen oordeel velt over de handelingen van de wetgevende macht.

Ten slotte zou de Butler Act in strijd zijn met de bepalingen in de grondwet van Tennessee: de overheid mag bij wet geen enkele vorm van voorkeur uitspreken voor welke religie dan ook. Opperrechter Grafton Green maakt hier korte metten mee en noemt ook dit argument misplaatst. „Voor zover wij weten, is er geen religieuze instelling of georganiseerde instantie die in haar geloofsbelijdenis een artikel heeft opgenomen dat een dergelijke theorie (de evolutietheorie, BvdD) ontkent of bevestigt.” En er staat geen enkele verplichting in de Butler Act om een bepaalde leer te onderwijzen, waardoor de ene religie zou worden bevoordeeld boven de andere.

Verbijsterd

Toch vernietigt opperrechter Green het vonnis van het hof in Dayton wel. Om een puur formele reden: rechters mogen wettelijk geen boete opleggen van meer dan 50 dollar, dat had de jury moeten doen. Hij voegt er tot verbijstering van Scopes’ advocaten nog een beslissing aan toe: nieuwe processen over deze „bizarre” zaak worden niet meer ontvankelijk verklaard, omdat Scopes niet meer in dienst is van de staat Tennessee.

Eerste bladzijde van de Butler Act uit 1925. beeld Tennessee State Library and Archives

Tweede bladzijde van de Butler Act. beeld Tennessee State Library and Archives

De senaat van de staat Tennessee trekt de Butler Act uit 1925 op 16 mei 1967 weer in. beeld Tennessee State Library and Archives

Eerste bladzijde van de Butler Act uit 1925. beeld Tennessee State Library and Archives

Tweede bladzijde van de Butler Act. beeld Tennessee State Library and Archives

De senaat van de staat Tennessee trekt de Butler Act uit 1925 op 16 mei 1967 weer in. beeld Tennessee State Library and Archives

Als het proces iets aan het licht heeft gebracht, is dat wel de clash tussen het progressieve en het conservatief-christelijke deel van de Amerikaanse bevolking. De progressieven zien de wetenschap, waaronder ze ook de evolutietheorie scharen, als de ultieme weg naar waarheid. Terwijl de conservatieve christenen, ook wel fundamentalisten genoemd, aan Gods geïnspireerde Woord, de Bijbel, vasthouden als universele bron van waarheid. De Butler Act houdt het uit tot 1967.

Lees ook

Term fundamentalisme verloor al in eerste helft van vorige eeuw positieve klank

De zogeheten fundamentalisten zien de Scopes Monkey Trial als een grote zege. Na Scopes’ veroordeling beijveren creationisten in de VS zich voor anti-evolutiewetten voor het onderwijs in hun staten. Van de 41 pogingen slagen er twee, in Mississippi en Arkansas. Maar per saldo neemt hun invloed in het publieke debat steeds verder af; fundamentalisten worden beschouwd als enghartig en bekrompen. Hedendaagse creationisten beschouwen het apenproces daarom eerder als een Pyrrhusoverwinning.

Als oorzaak voor de achteruitgang van de fundamentalistische invloed in de Amerikaanse politiek wijzen historici naar de dood van voorman William Jennings Bryan, die het debat niet schuwde. Ook populaire fictie, waaronder spraakmakende films als ”Inherit the Wind” (1960), dragen bij aan het marginaliseren van behoudende christenen. De makers laten Bryan figureren als een volslagen dwaas, Darrow is de grote held.

Gevierd

De gevierde redenaar Bryan was achteraf bezien wellicht niet de meeste geschikte persoon om Genesis te verdedigen in het apenproces, oordeelt Robert Carter van het Amerikaanse Creation Ministries International. Bryan kende de Bijbel onvoldoende en geloofde in miljoenen jaren evolutie en in de evolutie van het leven vanuit een gemeenschappelijke voorouder. Alleen accepteerde hij niet dat mensen zouden afstammen van apen.

„Bryan was niet goed voorbereid”, constateert Carter. „Hij redeneerde vanuit een pseudo-Bijbelse positie die in wezen niet te verdedigen was.” Hij moest op kritieke momenten het antwoord schuldig blijven op vragen van Darrow. „Hebben wij onze les geleerd? Feiten zijn niet het allerbelangrijkste in het evolutiedebat. Het gaat niet over wat we zien, maar over wat er bedoeld wordt met wat we zien. Het is veel meer een filosofisch en religieus debat. We zijn in een geestelijke strijd verwikkeld.”