Het drinkwaterbedrijf voorziet grote tekorten. „We maken ons drinkwater nu 100 procent uit grondwater. Maar we hebben te maken met verdroging. Het zoete regenwater wordt zo snel afgevoerd naar zee dat het niet voldoende kan infiltreren in de bodem. Daardoor verdroogt Brabant”, verklaart Jasper Verberk, operationeel directeur van Brabant Water.

De grenzen van de besparingsmogelijkheden van de huishoudens is bereikt. „Iedereen heeft wel een waterbesparende wasmachine en vaatwasmachine. We zitten nu op 125-126 liter drinkwater per persoon per dag, en dat neemt langzaam af.”

De bevolking en de bedrijvigheid in het leveringsgebied van Brabant Water groeien intussen ook. Daardoor neemt de totale vraag toe. „We produceren nu 200 miljoen kuub drinkwater per jaar. Volgens onze afspraken is 225 miljoen kuub de limiet. Die hoeveelheid zullen we rond 2030 bereiken. Het begint nu al te knellen. In het gebied westelijk van Breda op de kaart staan de seinen op donkerrood.”

Met bodemvervuiling heeft de limiet niets te maken, legt Verberk uit. „In Brabant komt het meeste water uit de diepe ondergrond. Daar zijn menselijke invloeden nog niet aangetroffen.”

Brak grondwater

Vanwege het dreigende tekort is het drinkwaterbedrijf op zoek gegaan naar andere bronnen voor drinkwater. Een van die bronnen is een brakke grondwaterlaag op 350 meter diepte. Langs de dijk langs de Bergse Maas bij Drongelen voert het bedrijf een langdurige proef uit om uit dit zoute grondwater drinkwater te maken. Een andere bron die Brabant Water wil aanboren is zeewater uit de Oosterschelde, waarvoor de proeflocatie in Drongelen ook de expertise moet aanleveren.

Het landweggetje dat naar de proeflocatie leidt, oogt tamelijk troosteloos. Miezerige regen valt gestaag omlaag. De vette Brabantse klei is veranderd in bruine blubber. „Het is hier een beetje behelpen. We hebben hier in de beginperiode nog weleens een weggezakte auto uit de bagger moeten trekken”, vertelt Verberk met een lach. Stalen rijplaten moeten dat nu voorkomen.

De proeflocatie in Drongelen ziet er van buiten uit als elke andere loods. Maar vanbinnen is het een en al bedrijvigheid. Tal van glimmende leidingen, dikke buizen en vaten zijn er met elkaar verknoopt. Overal is meetapparatuur geïnstalleerd. Procesoperatoren houden achter hun schermen de installatie in de gaten.

Het brakke grondwater komt uit een put van 350 meter diep via een dikke blauwe koker de loods binnen. Door allerlei buizen komt het water bij een zuiveringsinstallatie terecht.

De directeur wijst op witte buizen met een diameter van zo’n 20 centimeter. Daarin heeft de zogeheten omgekeerde osmose plaats. „We persen zout water onder druk door een membraan dat werkt als een heel fijne zeef. Kalk en zout blijven erin achter en alleen het water gaat erdoorheen. We houden dus superschoon water over. Door er kalkzouten aan toe te voegen, wordt dat op drinkwaterkwaliteit gebracht.”

Pompen op vol vermogen

De procestechnologen van Brabant Water hebben net een grote proef achter de rug, vertelt Verberk. Wijzend op een plaat aan de wand laat hij zien wat de proef inhield: de pompen draaiden een periode op vol vermogen en onttrokken een maximale hoeveelheid grondwater aan de bodem. Tegelijk peilde het bedrijf hoeveel invloed de onttrekkingen hadden op het grondwaterpeil tot 550 meter diepte en hoe snel dat zich weer herstelde. De resultaten hiervan worden momenteel bestudeerd.

Drinkwater maken uit brak of zout water is niet nieuw. In Australië, het Midden-Oosten en op de ABC-eilanden gebeurt het al decennia. Maar in Nederland is Brabant Water het eerste bedrijf dat de techniek gaat toepassen voor het bereiden van drinkwater.

De proeflocatie in Drongelen draait als een zonnetje. „Technologisch is dit prima te doen. Onze procestechnoloog hier zei dat hij het afgelopen jaar geen enkele storing heeft gehad”, vertelt Verberk.

De grootste hobbel voorziet hij straks, als Brabant Water de grondwatervergunning moet aanvragen, wanneer zijn team de hele milieueffectrapportage moet opstellen. „Als we het bestuurlijke traject ingaan, begint de discussie pas echt. Over wat de effecten van de grondwaterwinning op dit gebied zijn.”

Hij legt uit dat het drinkwaterbedrijf voor de proef in Drongelen een beperkte vergunning heeft. „We onttrekken nu heel weinig grondwater, zo’n 10 kuub per uur. Dat is niks. Maar straks zal het 1000 kuub per uur moeten worden. Dat is wel substantieel.”

Stroperig zeewater

Dezelfde omgekeerde-osmosetechniek als in Drongelen wordt toegepast, komt straks ook bij de Bergse Diepsluis op Tholen te staan. Maar zout zeewater is lastiger te zuiveren dan brak grondwater, erkent Verberk. Het grondwater dat Brabant Water in Drongelen omhoog pompt, is van constante kwaliteit: 10 tot 11 graden, met altijd dezelfde samenstelling. Voor Oosterscheldewater ligt dat anders.

Het zoute zeewater bij de Oesterdam laat met de seizoenen een „enorme variatie” zien, weet Verberk inmiddels. „In de zomer is het water pakweg 20 graden en heb je te maken met algenbloei. En in de winter is het 4 graden en dan is zeewater veel ‘stroperiger’. Daardoor ligt de capaciteit van de installatie 30 procent lager dan in de zomer. Daarom trekken we ook drie jaar uit om de drinkwaterbereiding uit zeewater onder de knie te krijgen.”

De proefinstallatie bij de Bergse Diepsluis kan straks 30 kuub water per uur aan drinkwater maken. „Een druppeltje vergeleken met de 55.000 kuub per uur die Brabant Water dagelijks maakt.”

Het uit zeewater bereide drinkwater wordt niet toegevoegd aan het leidingwater voor het nabijgelegen Bergen op Zoom. Het wordt in de proefperiode van drie jaar weer gemengd met de zoute reststroom en geloosd op de Oosterschelde, verduidelijkt Verberk. „De pilotfabriek staat dus volledig los van ons drinkwaternet.”

Miljarden kuubs

Als de proef slaagt, wil Brabant Water binnen zes jaar structureel drinkwater uit Oosterscheldewater gaan bereiden, jaarlijks zo’n 20 miljoen kuub. „Dat lijkt veel, maar het is peanuts vergeleken met de miljarden kuubs die in de Oosterschelde met eb en vloed heen en weer stromen. Het effect op de waterstand in de Oosterschelde is dus nihil.”

De operationeel directeur sluit niet uit dat de mensen in de regio Bergen op Zoom en Roosendaal over enkele jaren zullen opmerken dat het water uit de kraan anders smaakt. Momenteel krijgen ze drinkwater uit grondwater, en daar zitten relatief veel mineralen in. „Met drinkwaterbereiding uit zeewater kunnen we op hardheid sturen, door de hoeveelheid kalkzouten die we aan het water toevoegen.”

Daarnaast zal ook de drinkwaterrekening heel licht omhooggaan, verwacht de operationeel directeur. „Van de 200 miljoen kuub drinkwater die we jaarlijks produceren, zal 20 miljoen kuub uit zeewater worden bereid. Dat is gewoon duurder. We verdelen de kosten daarvan over alle Brabanders. De factuur voor een kuub drinkwater zal daardoor meer in de ordegrootte van centen stijgen dan met euro’s tegelijk.”

Een groot deel van de zoektocht van Brabant Water gaat over wet- en regelgeving. „Alles is nieuw, en niemand heeft vooralsnog een antwoord op onze vragen. Waar liggen de verantwoordelijkheden? Dat is echt wel een zoektocht.”

De andere tien Nederlandse drinkwaterbedrijven kijken belangstellend mee met de inspanningen van Brabant Water. Drinkwaterbedrijf Evides heeft 15 jaar geleden ook een poging gedaan om drinkwater te bereiden uit zeewater, maar is daarmee gestopt. Waarom? Verberk: „Toen was het een keuze, maar wel een dure; om die reden is het destijds afgeschoten. Wij hebben geen alternatief: we moeten. En we weten dat zeewater er altijd volop zal zijn.”