In het oude Athene was de agora (stadsplein) de openbare plek waar burgers samen konden komen om te overleggen, te discussiëren en beslissingen te nemen. Diepgewortelde sociale principes zorgden daarbij voor een levendig en gezond debat.

De Atheners begrepen dat democratisch spreken tegelijk een recht en een verantwoordelijkheid was

Nu hebben wij ook zo’n openbare plek, maar dan online: sociale media. Alleen missen die vaak gemeenschappelijke regels en codes. In plaats daarvan bepalen algoritmes welke stemmen boven het lawaai uit komen en welke eronder bedolven worden.

De optimistische verwachting dat het internet een volstrekt democratische ruimte zou worden, voelt stilaan als een verre herinnering. Onze conversaties worden nu gestuurd door ondoorzichtige systemen. Die zijn niet ontworpen voor wederzijds begrip, maar om ons maximaal bij onze schermen te houden. Niet nauwkeurigheid of eerlijkheid bepaalt het bereik, maar algoritmische populariteit.

We genieten van een ongekende vrijheid van meningsuiting, maar die wordt beperkt door krachten buiten onze controle. Luide stemmen domineren en genuanceerde meningen vervagen. Verontwaardiging verspreidt zich veel sneller dan reflectie. In zo’n omgeving is gelijke deelname vrijwel onmogelijk. Bovendien brengt eerlijk spreken een zeer reëel risico met zich mee.

Oude idealen

Ergens tussen de stenen trappen van Athene en de schermen van onze smartphones zijn we iets essentieels kwijtgeraakt: de balans tussen gelijkheid in de meningsuiting en de moed om de waarheid te spreken. Twee oude Atheense idealen van vrije meningsuiting kunnen ons helpen die balans terug te vinden: ”isegoria” en ”parrhesia”.

Algoritmes versterken vaak ideeën die emoties oproepen, ongeacht hun waarde

In Athene verwees isegoria naar het recht om te spreken. Het stond voor een gedeelde verantwoordelijkheid, eerlijkheid en de gedachte dat het openbare leven niet alleen door de machtigen bestuurd zou mogen worden.

Parrhesia kun je definiëren als ”stoutmoedigheid” of ”vrijheid van spreken”. Ook hier is nuance nodig. Parrhesia is geen roekeloze openhartigheid, eerder ethische moed. De term verwees naar de plicht om de waarheid te zeggen, zelfs wanneer dat ongemak of gevaar met zich meebracht. De Atheners begrepen dat democratisch spreken tegelijk een recht en een verantwoordelijkheid was.

Onder druk

In de digitale wereld zijn deze twee deugden net zo belangrijk. Zonder normen die de gelijkheid van meningsuiting ondersteunen en aanmoedigen om de waarheid te vertellen, raakt de vrijheid van meningsuiting onderhevig aan vervorming, intimidatie en manipulatie.

De prijs van moed is gestegen, terwijl er steeds meer prikkels zijn om te zwijgen

Op hedendaagse platforms is zichtbaarheid ongelijk verdeeld en nogal eens onvoorspelbaar. Algoritmes versterken vaak ideeën die emoties oproepen, ongeacht hun waarde. Gemeenschappen die al met marginalisering te maken hebben, kunnen ongehoord blijven, terwijl degenen die gedijen dankzij provocatie het gesprek kunnen domineren.

Zo komt de isegoria op het internet op een nieuwe manier in het gedrang. Weinig mensen worden formeel uitgesloten, maar velen zijn structureel onzichtbaar. Anders gezegd: het recht om te spreken is er wel, maar de kans om ook echt gehoord te worden is erg ongelijk.

Tegelijk komt ook de parrhesia in de verdrukking. Eerlijk spreken (over omstreden kwesties) kan mensen blootstellen aan intimidatie, een verkeerde voorstelling van zaken of reputatieschade. De prijs van moed is gestegen, terwijl er steeds meer prikkels zijn om te zwijgen of zich terug te trekken in echokamers.

Onderwijs

Isegoria en parrhesia werden in Athene in stand gehouden door aangeleerde gewoonten: luisteren als burgerplicht, spreken als gedeelde verantwoordelijkheid en de erkenning dat het openbare leven afhangt van het karakter van de deelnemers. In onze tijd is burgerschapsonderwijs daarmee het meest vergelijkbaar. Dat is de ruimte waar burgers de houdingen oefenen die nodig zijn voor het democratisch debat. Door klaslokalen om te vormen tot kleinschalige agora’s kunnen leerlingen leren omgaan met de spanning tussen gelijkheid van stem en integriteit in het spreken.

In klaslokalen kunnen leerlingen leren omgaan met de spanning tussen gelijkheid van stem en integriteit in het spreken

In de praktijk betekent dit dat er discussies en debatten worden gevoerd waarin leerlingen informatie moeten toetsen en argumenten moeten verwoorden en rechtvaardigen. Soms moeten ze hun standpunten publiekelijk herzien of respectvol omgaan met tegenargumenten.

Leerlingen wordt niet voorgeschreven wat ze moeten denken. Maar ze oefenen wel de discipline om te luisteren, de bereidheid om argumenten te geven en de welwillendheid om een standpunt bij te stellen in het licht van nieuwe inzichten.

Tegenwicht

De oefeningen maken leerlingen bestand tegen de druk van de digitale wereld. Ze vertragen gesprekken in ruimtes die ontworpen zijn voor snelheid. Ze introduceren reflectie in omgevingen die ontworpen zijn voor reactie. En ze herinneren ons eraan dat democratie een gedeelde verantwoordelijkheid is.

Geen enkel algoritme kan verantwoordelijkheid, moed of eerlijkheid aanleren. Het zijn kwaliteiten die gevormd worden door ervaring, reflectie en oefening. De Atheners begrepen dit intuïtief, omdat hun democratie ervan uitging dat gewone burgers leerden om als gelijken en met integriteit te spreken.

Als wij digitale openbare ontmoetingsruimtes willen die het democratisch leven ondersteunen, moeten we burgers opleiden die weten hoe ze daarmee verstandig kunnen omgaan. De agora mag dan van vorm zijn veranderd, haar doel blijft. Spreken en luisteren als gelijken, met eerlijkheid, moed en zorg, dat alles vormt nog steeds de kern van de democratie. En dat kunnen we aanleren.

De auteur is hoogleraar digitaal leren aan de IE University in Madrid. Bron: IPS/The Conversation.