Perkins is een van de belangrijkste puriteinen, ook wel de vader van deze hervormingsbeweging genoemd. Zijn invloed op het puritanisme is groot geweest door zijn pastorale theologie, terwijl hij bovendien bekendstaat als de grootste schriftelijke verspreider ervan.

Tegelijk met dit eerste deel is een biografie van Perkins verschenen met een overzicht van zijn werken. Deze is geschreven door ds. C.J. Meeuse. Zo krijgen we zicht op Perkins’ leven, zijn tijdsomstandigheden en de thema’s waarover hij schreef. De biografie levert geen nieuwe opzichten over Perkins op, maar is gebaseerd op bestaande beschrijvingen. Daaraan zouden nog enkele Engelstalige toegevoegd kunnen worden. Tegelijk moeten we het publiek voor ogen houden waarvoor dit boek is bedoeld: geïnteresseerde lezers die Perkins in zijn context willen plaatsen en zijn werken willen leren kennen. Overigens is de bespreking van zijn geschriften uitvoeriger dan die van zijn leven. Dit is niet erg vreemd, want we weten niet zoveel over Perkins’ leven en bovendien overleed hij al op 43-jarige leeftijd. Des te indrukwekkender zijn zijn ijver en de reeks publicaties, die variëren van Bijbeluitleg en dogmatische geschriften tot pastoraal praktische en ethische werken.

Bekend geschrift

De eerste vertaalde geschriften in deze reeks zijn ”Een gouden keten” (”A Golden Chain”) en ”Het fundament van de christelijke godsdienst” (”The Foundation of Christian Religion”). Ik beperk me tot het eerstgenoemde geschrift. Waarom is voor deze uitgave gekozen? Ik vermoed vanwege twee redenen. In de eerste plaats omdat het een van Perkins’ bekendste geschriften is. Ten tweede omdat het een overzicht geeft van zijn theologie en spiritualiteit, waarmee hij het puritanisme heeft gestempeld.

Wat is kenmerkend voor dit werk? Het gaat Perkins om Gods genade, die zichtbaar wordt in de verkiezing door de Vader, de volbrachte verlossing door de Zoon en de toepassing door de Heilige Geest. Het is puriteins om Gods werk in de geschiedenis te verbinden met het hart en het leven van mensen. Daarom zet Perkins ook in op de kennis van deze verlossing. Het gaat hierbij om de orde van het heil, waarin schuldbesef en kennis van Christus samengaan met zowel de groei als de volharding in het geloof. Een gevolg van deze inzet is in elk geval dat de beleving van het heil een nadrukkelijke plaats inneemt, want we komen in de tijd van het gereformeerd piëtisme.

Perkins verbindt genade niet alleen met het begin van het geloof, maar ook met het christenleven

Het is een goede keuze om in te zetten bij dit fundamentele geschrift van Perkins, want voluit puriteins is de nadruk op Gods genade tegenover arminiaanse en rooms-katholieke gedachten. Tegelijk plaats ik twee kanttekeningen. Ten eerste moeten we Perkins’ verkiezende genade verbinden met het geheel van zijn geschriften, waardoor de totale Perkins beter in beeld komt. In zijn verklaring van de Galatenbrief bijvoorbeeld gaat hij in op de cruciale betekenis van het geloof, terwijl hij in zijn uitleg van de Bergrede de verbinding legt tussen de genade en het concrete christenleven. Bovendien bespreekt hij in verschillende pastorale werken de verhouding tussen genade en verantwoordelijkheid, zwak geloof dat groei nodig heeft en de strijd tegen zonde en duivel. Perkins verbindt genade dus niet alleen met het begin van het geloof, maar ook met het christenleven en de verantwoordelijkheid van de gelovige.

Raamwerk

In de tweede plaats legt hij een nauw verband tussen Gods verkiezing en Christus’ Persoon en werk. In het puritanismeonderzoek is regelmatig de kritiek geuit dat de nadruk op Gods verkiezing en verwerping geestelijke onzekerheid heeft bevorderd door de mensen op zichzelf terug te werpen. Hoe weet ik dat ik uitverkoren ben? Aan welke kenmerken moet ik voldoen? Daarom is belangrijk dat Perkins uitvoerig ingaat op de betekenis van het genadeverbond en het heil in Christus. Hij geeft een uitleg van de Apostolische Geloofsbelijdenis, waarin hij ingaat op Christus’ vernedering en verhoging. Hij stelt Jezus centraal tijdens Diens woestijnverzoeking door de duivel en ook als de Opgestane, Die Johannes op Patmos opzoekt. Hij schrijft pastorale werken waarin hij de gemeenschap met Christus als de kern van het geloofsleven aan de orde stelt. Ik noem deze aspecten omdat een geïsoleerde focus op ”Een gouden keten” gemakkelijk tot de gedachte kan leiden dat de heilsorde als een keurslijf voor Perkins’ geschriften functioneert. Op basis van de twee genoemde kanttekeningen zou ik het vooral als een raamwerk willen zien waarbinnen een levendige Schriftuitleg, een sterke gerichtheid op Christus en een pastorale instelling een belangrijke plaats innemen.

Twee opmerkingen tot slot. De eerste betreft de vertaling. Deze is verzorgd en blijft in de sfeer van het taalgebruik en de stijl van Perkins. Tegelijk had ze frisser mogen zijn door wat kortere en vloeiendere zinnen, wat het lezen van Perkins in het Nederlands aantrekkelijker maakt voor de huidige generatie. Ten tweede is een inleiding op ”Een gouden keten” eigenlijk onmisbaar om dit werk beter in zijn context te kunnen plaatsen. Nu krijgen we bijvoorbeeld geen zicht op discussies over de predestinatie die aan het einde van de zestiende eeuw in Cambridge zijn gevoerd. Intussen zijn we benieuwd naar het vervolg van dit omvangrijke project.

William Perkins (1558-1602). De vader van het puritanisme

ds. C.J. Meeuse

uitg. Gebr. Koster

141 blz.

€ 19,90

Een gouden keten (Alle werken, deel I-1, Dogmatisch)

William Perkins

uitg. Gebr. Koster

440 blz.

€ 34,90