De oproep om onzingbare psalmmelodieën zingbaar te maken (RD 16-12) kreeg veel reacties. Daarin klinkt een herkenbare en vertrouwde toon. De meest voor de hand liggende reactie is dat er te weinig wordt geoefend. De zogenaamd moeilijke psalmen worden niet vaak genoeg opgegeven en gezongen. Als we nu als gezin, kerk en school eindelijk onze verantwoordelijkheid nemen, komt het goed. Want onbekend maakt onbemind.

Gewone kerkgangers voelen al sinds eeuwen haarfijn aan wat ze kunnen zingen en wat feitelijk niet

Het klinkt sympathiek maar het werkt niet. Er is al honderden jaren lang een gegronde reden om deze psalmen in hun berijmde versie te laten voor wat ze zijn. Grappig dat uitgerekend dit harde feit dient als argument om vooral geen lering te trekken uit eeuwen muzikaal ongemak. Hoe vaak ze ook worden geoefend en gezongen, hoeveel leerzame conferenties er ook worden gehouden, deze melodieën zullen nooit brengen waar de psalmen recht op hebben. Eenvoudig omdat sommige wijzen nu eenmaal minder geslaagd zijn.

Weerstand

Met minder geslaagd doel ik op de ervaring van gewone kerkgangers. Zij voelen al sinds eeuwen haarfijn aan wat ze kunnen zingen en wat feitelijk niet. Benader zulke mensen niet uit de hoogte, alsof ze te dom zijn om te zingen en te beroerd om zich daarvoor in te spannen. De discussie gaat over de hoofden van mensen van goede wil heen. Waarom ligt de bewijslast altijd bij de zingende gemeente, in de beklaagdenbank, en nooit bij de melodie?

Een traditie mag nooit een doel op zich worden, ook niet wanneer er grote namen aan zijn verbonden

Dan kun je bij de gemeente komen aanzetten met de leer van de kerktoonsoorten. Dan kun je musici aanvoeren die met een hoogstaande scholing volgens de regels van de kunst frygisch, mixolydisch of lydisch componeren. Ik kan er niet lyrisch over worden. Kenners miskennen het verdrietige gegeven dat de melodie niet weerklinkt in het hart. Beroepsmusici beleven muziek anders. Zij horen structuur waar anderen weerstand ervaren. Hun waarderingskader is niet dat van de zingende gemeente.

Daarbij wordt overigens terecht opgemerkt dat in veel reformatorische kerken langzaam en op hele noten wordt gezongen. Dat doet iets met de psalmen. Zo worden de noten in de melodie van Psalm 114 door hun springerige opeenvolging verondersteld te huppelen als lammeren. Laten we eerlijk bekennen dat ze, op hele noten gezongen, eerder lijken op een kudde onwillige schapen die slepend naar het verseinde worden getrokken. Isoritmisch zingen maakt het er voor een aantal psalmwijzen niet beter op.

Calvijn

In de loop van de eeuwen trad er hoe dan ook een verschuiving op in de manier waarop de psalmen werden gezongen. Als het nodig is om de psalmwijzen aan te passen, is er geen enkele reden om te doen alsof Johannes Calvijn iets onaantastbaars heeft nagelaten. Alsof daarbij geen kanttekeningen mogen worden geplaatst en daar nooit iemand meer aan mag komen. Zingen in lijn met de grote reformator is iets moois, zeker voor wie onwrikbaar aan het Geneefse psalter wil vasthouden. En een traditie is waardevol en ondersteunend, maar mag nooit een doel op zich worden. Ook niet wanneer er grote namen aan zijn verbonden. Dat is tenslotte niet reformatorisch.

Nooit gemeengoed

In de reacties proef ik ten slotte de wil van mensen om ook moeilijke wijzen aan te leren. Waardering daarvoor, maar ook dan zal een aantal wijzen nooit gemeengoed worden. Wat bij mij verwondering wekt, is de kennelijke kramp waarin sommige beroepsmusici schieten als ze op hun onaantastbare waarden worden bevraagd. Daarin klinkt een bepaalde mate van ”zo was het en zo zal het altijd zijn” door. Een melodie die structureel niet door de gemeente gedragen kan worden, faalt liturgisch, hoe correct of historisch verantwoord die ook moge zijn.

Eerbied voor de psalmen vraagt om kritische zorg voor hun zingbaarheid. De psalmen zijn net te veel waard om gegijzeld te worden door de traditie. Ze zijn er immers voor de gemeente. Een melodie die de gemeente niet kan dragen, kan de psalm niet dienen.

De auteur is lid van de hersteld hervormde gemeente van Staphorst.