De jubileumconferentie, donderdag en vrijdag in Grand Rapids (Michigan), was georganiseerd door het Werkgezelschap Oude Gereformeerde Theologie en het Puritan Reformed Theological Seminary in de Amerikaanse stad.

Het boek over de gereformeerde theologie is door vier Leidse hoogleraren geschreven en werd gepubliceerd onder de Latijnse titel ”Synopsis Purioris Theologiae”. Na de Synode van Dordrecht (1618-1619) is de kerk gezuiverd van de dwaling van de remonstranten. Vandaar luidt de titel van het boek ”Samenvatting van de zuiverdere theologie”.

Enkele jaren geleden heeft genoemd werkgezelschap de Leidse Synopsis opnieuw uitgegeven in een kritische editie, met een Engelse vertaling: ”Synopsis of a Purer Theology”. De titel van het gehouden congres verwijst daarnaar: Purifying Reformed Theology.

Er zitten twee kanten aan het woord ”purifying”. In hun boek wilden de Leidse professoren de theologie zuiveren overeenkomstig Gods Woord. Gereformeerde theologie is echter zelf ook zuiverend, zij raakt het hart en stemt het af op de lofprijzing van God.

Heldere bron

Dat blijkt uit de bijdrage van Gayle Doornbos, docente aan Dordt University in Sioux Center, die de invloed van de ”Synopsis” op de theologie van Herman Bavinck belicht. Na zijn studie in het vrijzinnige Leiden verzorgde Bavinck als 27-jarige predikant een nieuwe editie van deze kerntekst uit het ooit zo gereformeerde Leiden. Het hielp hem om zijn eigen theologische positie te bepalen.

Andere bijdragen belichtten eveneens de receptie van de ”Synopsis”, bij onder anderen Johannes Hoornbeeck en Petrus van Mastricht.

De zuivere theologie moet wel uit een heldere bron komen. Daarom is de visie op de Schrift zo belangrijk. Riemer Faber, hoogleraar klassieke talen en vertaler van de ”Synopsis”, plaatst het handboek uit 1625 in de historische context. Daarin is ook al sprake van Schriftkritiek. Geleerden, zoals Hugo de Groot, relativeerden de historische betrouwbaarheid van de Bijbel, omdat het vooral om de boodschap zou gaan. De vier Leidse theologen benadrukten daarentegen de onfeilbaarheid van de tekst.

De 52 hoofdstukken van de ”Synopsis” zijn ontstaan als disputaties. Een disputatie bestond uit tientallen stellingen, die een van de Leidse studenten moest verdedigen onder leiding van een hoogleraar. De verdediging was een soort eindopdracht van de theologische opleiding. Het afwerken van de hele serie van 52 disputaties nam een kleine vijf jaar in beslag.

Verschillende lezingen vergelijken de tekst van de ”Synopsis” met andere disputaties uit de zeventiende eeuw. Daaruit blijkt de flexibiliteit en levendigheid van de gereformeerde theologie. Scholastiek is ook een taalspel dat met verschillende formuleringen de geloofsleer tot uitdrukking brengt.

David van Drunen beantwoordt een vraag van Donald Sinnema (met microfoon). beeld prof. dr. H. van den Belt

Sprekers op het congres ”Purifying Reformed Theology” voor het gebouw van het Puritan Reformed Theological Seminary in Grand Rapids. beeld prof. dr. H. van den Belt

David van Drunen beantwoordt een vraag van Donald Sinnema (met microfoon). beeld prof. dr. H. van den Belt

Sprekers op het congres ”Purifying Reformed Theology” voor het gebouw van het Puritan Reformed Theological Seminary in Grand Rapids. beeld prof. dr. H. van den Belt

David van Drunen beantwoordt een vraag van Donald Sinnema (met microfoon). beeld prof. dr. H. van den Belt

Sprekers op het congres ”Purifying Reformed Theology” voor het gebouw van het Puritan Reformed Theological Seminary in Grand Rapids. beeld prof. dr. H. van den Belt

Engelen

Anton de Waele (Walaeus, 1573-1639) is een van de vier auteurs van het handboek. Hij vertegenwoordigde op de Dordtse Synode de Latijnse School van Middelburg en werd later een van de vertalers van de Statenvertaling. In de disputatie over de kerk, het onderwerp van mijn eigen bijdrage aan de conferentie, stelt hij dat de engelen ook bij de kerk horen.

Dat is uitzonderlijk in de gereformeerde theologie. De ”Synopsis” sluit aan bij de katholieke theologie van de middeleeuwen. Christus is het Hoofd van de engelen. Hij heeft maar één lichaam, de kerk. De kanttekeningen bij Efeze 1:10 wijzen in dezelfde richting en zijn mogelijk van Walaeus. Als engelen bij de kerk horen, dan zijn zij ook door Christus geroepen tot de onveranderlijke staat van de heerlijkheid.

Walaeus neemt in de ”Synopsis” ook de disputatie over de predestinatie voor zijn rekening. Uit de formulering blijkt de invloed van de Dordtse leerregels, aldus Donald Sinnema, emeritus hoogleraar aan Trinity Christian College in Palos Heights, en kenner van de Dordtse synode.

Andreas Beck, hoogleraar aan de Evangelische Theologische Faculteit (ETF) in Leuven, belicht de visie van Voetius op de ”Synopsis”. Doorgaans noemt de Utrechtse godgeleerde zijn opponenten bij naam, maar in de behandeling van de predestinatie maakt hij een uitzondering voor een theoloog die hij wel hoogacht, maar met wie hij toch van mening verschilt.

Sabbatsheiliging

Zijn opponent blijkt Walaeus te zijn, die volgens Voetius net iets te ver met de remonstranten meedenkt. De Remonstranten baseren Gods verkiezing op het geloof en de volharding die God van tevoren heeft voorzien. Walaeus schrijft in de ”Synopsis” dat die visie niet problematisch is als je maar erkent dat geloof en volharding Gods gaven zijn. Volgens Voetius moet je echter voorzichtiger zijn. Gods soevereine wil kan niet afhankelijk zijn van Zijn kennis.

De gereformeerde orthodoxie bestaat niet uit gestolde en gefixeerde formuleringen

Het Leidse handboek omvat meer dan de dogmatiek. David VanDrunen, hoogleraar aan Westminster Seminary in Escondido, Californië, bespreekt verschillende aspecten van de ethiek, zoals de behandeling van de vier eerste geboden en het vasten en geven van giften aan de armen. Bij de behandeling van het sabbatsgebod combineert de ”Synopsis” een benadering vanuit de christelijke vrijheid met de puriteinse opvattingen over de sabbatsheiliging, zonder die heel strikt in te vullen. De zondagsrust is volgens de auteurs een godsgeschenk.

De discussie aan het slot van de conferentie draait om de vraag hoe we de teksten uit de traditie vruchtbaar kunnen maken voor vandaag. Daarvoor is in ieder geval een goed begrip van de filosofische vooronderstellingen nodig en daarnaast een doordenking van de gereformeerde traditie als een schitterend alternatief voor het armoedige gesloten wereldbeeld waar de westerse cultuur aan ten onder gaat.

De gereformeerde orthodoxie bestaat niet uit gestolde en gefixeerde formuleringen. De flexibiliteit van het genre van de disputaties en de onderlinge debatten bewijzen het tegendeel. Gereformeerde theologie is een levendig spel, een onderlinge competitie in het formuleren en herformuleren van de dogmatiek en de ethiek op grond van de Bijbel.