Dat blijkt uit een nieuw rapport van Human Rights Watch. Het Rwandese leger is rechtstreeks betrokken.

Sinds begin vorig jaar bezet M23, een door Rwanda gesteunde militie, delen van het oosten van de Democratische Republiek Congo. Uit nieuw onderzoek van Human Rights Watch (HRW) blijkt dat bij de inname van de gebieden duizenden strijders en burgers, soms kinderen van slechts 12 jaar oud, gedwongen gerekruteerd zijn. Ze moesten maandenlange militaire training en dwangarbeid ondergaan. De ngo sprak met 102 voormalige gevangenen en tientallen andere bronnen, die vertelden over zware mishandelingen en standrechtelijke executies.

Hoofdonderzoeker van het rapport, Clémentine de Montjoye, vertelt dat de eerste operaties zich voornamelijk richtten op Congolese soldaten en agenten die klem zaten in Goma en Bukavu, de steden die begin vorig jaar werden ingenomen. De daaropvolgende razzia’s richtten zich steeds meer op burgers. Mensen werden in hun huizen, op straat, bij checkpoints, in ziekenhuizen, kerken of op scholen opgepakt.

De gedetineerden werden naar tijdelijke, vaak onofficiële detentiecentra gebracht, waar ze werden geslagen en gedwongen zich aan te sluiten bij M23. Een van de geïnterviewden zag hoe zijn 56-jarige vader en twee vrouwen werden vermoord toen ze weigerden zich aan te sluiten. „Ze zeiden dat we moesten kiezen tussen ons bij hen aansluiten en naar huis gaan. Mijn vader vroeg om naar huis te mogen, en ze zeiden dat hij de dood verdiende en vermoordden hem met een machete.”

Het oosten van Congo, een voormalige Belgische kolonie, is al decennialang een broednest van conflict. M23 is één van de meer dan 120 gewapende milities in het gebied. De beweging zegt de belangen van de etnische Tutsi’s in Congo te verdedigen. De VN concludeerden meermaals dat militairen van het goed getrainde Rwandese leger zij aan zij vechten met M23 en dat Rwanda wapens levert. Rwanda ontkent.

Kinderen

Maar de voormalige gedetineerden zagen de Rwandese betrokkenheid met eigen ogen. „Mensen vertelden dat instructeurs in de kampen Engels en Kinyarwanda (de taal van Rwanda, red.) spraken”, vertelt onderzoeker De Montjoye. „Sommigen hadden insignes van het Rwandese leger op hun schoenen of hun uniformen, of zelfs de Rwandese vlag.”

Sprekers van Lingala, een van de belangrijkste talen van Congo, werden volgens het rapport stelselmatig gestraft. Een geïnterviewde vertelde dat zijn collega werd vermoord toen hij antwoordde in Lingala. „De bewaker zei: „Het zijn mensen uit Kinshasa (de hoofdstad van Congo, red.) die Congo slecht besturen”, en toen vermoordden ze hem.”

De gedetineerden werden onderworpen aan urenlange ideologische sessies, waarbij ze bijvoorbeeld liederen in het Kinyarwanda moesten leren. De sessies werden geleid door zowel Rwandese als M23-officieren, aldus de geïnterviewden.

De omstandigheden waren erbarmelijk. Mishandelingen kwamen veelvuldig voor en geïnterviewden zagen regelmatig mensen sterven aan verwondingen, uitputting, uitdroging of honger. Ze moesten zware arbeid doen, zoals het graven van wegen en het vervoeren van water over lange afstanden. Kleine fouten, zoals achterblijven tijdens oefeningen, het niet op tijd klaarmaken van het eten of het vragen om water, konden worden bestraft met mishandelingen of zelfs executie. Ook mensen die probeerden te ontsnappen of te plassen zonder toestemming, werden geëxecuteerd.

Veel voormalige gevangenen zeiden dat ze betrokken waren bij het begraven van lichamen rondom het kamp, in omliggende bossen. Ze zeiden dat ze op één dag tot wel vijftien lichamen begroeven. Op basis van de verslagen schat het rapport dat er honderden en mogelijk meer gedetineerden omkwamen in 2025. Opgravingen en verder onderzoek zouden dat moeten vaststellen.

De Montjoye, die al jaren onderzoek doet in de DRC, vertelt dat de wreedheid haar het meest verbaasde. „Mensen zeiden dat ze behandeld werden alsof ze geen mensen waren. Kinderen van slechts 12 jaar oud moesten dezelfde dwangarbeid verrichten en dezelfde militaire oefeningen doen als volwassenen. Sommige kinderen werden zelfs geselecteerd om te dienen als bewakers, die gevangenen moesten slaan bij ‘overtredingen’.”

Dubbel slachtoffer

Hoewel het onderzoek alleen 2025 besloeg, schrijft HRW dat er ook dit jaar video’s opdoken van ‘afstudeerceremonies’ met nieuwe rekruten. Ook worden er nog steeds meldingen gedaan van grootschalige razzia’s van M23.

Extra wrang is dat sommigen van de door M23 vastgezette mensen na vrijlating of ontsnapping opnieuw werden vastgezet, dit keer door de Congolese regering, vertelt Philippe Bolopion, uitvoerend directeur van HRW. „Ze worden ervan beschuldigd spionnen te zijn die zijn vrijgelaten om het Congolese leger te infiltreren. Ze zijn dubbel slachtoffer.”

Het duidt op een algehele sfeer van paranoia, beaamt Bolopion, die afgelopen maand in Congo was en sprak met onder meer de premier en de defensieminister. Ook de Congolese oppositie staat onder druk. „In de afgelopen maanden zijn oppositieleden, of mensen die worden gezien als zodanig, verdwenen en vastgezet. De dreiging in het oosten is natuurlijk reëel, maar het maakt het ook makkelijk om iemand ervan te beschuldigen M23 en Rwanda te steunen. Maar als iemand echt probeert de regering te onttronen of misdaden pleegt in het oosten, moet hij voor een rechter worden gebracht.”

Congo kampt óók nog eens met een ebola-uitbraak, van een zeldzame variant waarvoor nog geen vaccinatie bestaat. Bolopion: „Het is een door oorlog verscheurde regio, waar niet de infrastructuur of het materieel is om met ebola om te gaan, en waar de internationale gemeenschap het laat afweten. Maar als dit een mensenrechtenvrije zone wordt, zal de epidemie zich sneller verspreiden en een groter gevaar vormen voor buurlanden.” HRW pleit onder meer voor internationale sancties tegen Rwanda.

Bolopion deelde de bevindingen uit het rapport van HRW, evenals onder andere de kwestie van de verdwenen oppositie, met de Congolese autoriteiten. Rwanda is gevraagd om commentaar, maar reageert niet. HRW mag al meer dan twee jaar dat land niet in.