Wie door Elstow (Bedfordshire, Engeland) loopt, kan niet om John Bunyan (1628-1688) heen. Op verschillende plekken staan bordjes met verwijzingen naar zijn ”The Pilgrim’s Progress”.

Een smal paadje buiten het dorp leidt naar de plek waar Bunyan werd geboren. Een steen met plaquette markeert de plaats. Aan de andere kant van de hoofdweg A421 ligt Elstow, met in het hart de oude abdijkerk. Over de vraag of de kleine John hier de kinderdoop ontving, spreken bronnen elkaar tegen. Wel kerkte Bunyan er als kind en als jonggehuwde. Naast het bedehuis ligt het grasveld waar de markt werd gehouden, met de eeuwenoude Moot Hall, later beeld van de IJdelheidskermis in ”De Christenreis”.

Het stadje Bedford is tegen Elstow aangegroeid. Midden op een druk kruispunt lijkt het standbeeld van Bunyan het langsrijdende verkeer te overzien. Op de sokkel staan episodes uit ”De Christenreis”. Verderop, naast het Bunyanmuseum, het gebouw van Bunyan Meeting. Op die plaats stond tot 1850 de kerk waar Bunyan preekte. Vanuit de Anglicaanse Kerk is hij dan toegetreden tot deze baptistengemeente. Mogelijk heeft hij de geloofsdoop ontvangen in de rivier de Ouse, maar ook daar zijn de kenners het niet over eens. In Bedford zat Bunyan ook in de gevangenis, omdat niet-anglicaanse predikers niet gedoogd werden. En daar schreef hij zijn bekendste boek, ”The Pilgrim’s Progress”.

Christenreize

John Bunyan publiceert ”The Pilgrim’s Progress” in 1678. Het is een gelijkenis van een droom, waarin Christen stad Verderf verlaat en op weg gaat naar de Hemelstad. Onderweg ontmoet Christen allerlei personen en beleeft hij gebeurtenissen die het geestelijke leven uitbeelden. Het is een allegorie, gebaseerd op en onderbouwd met veel Bijbelteksten.

Zijn boek wordt al snel ook buiten Engeland gelezen. In Nederland verschijnt de eerste vertaling in 1682, slechts vier jaar na het Engelse origineel. Het boek draagt dan de titel ”Eens Christens reize naar de Eeuwigheid”.

In de eeuwen die volgen, brengen verschillende drukkers nieuwe edities op de markt. ”De Christenreis” hoort in die tijd tot de meest verspreide stichtelijke boeken. Vanaf de negentiende eeuw komen ook vereenvoudigde versies voor gezinnen en jongeren op de markt. In de twintigste eeuw zijn het uitgeverijen als De Banier, Den Hertog en J.H. Kok die herdrukken en nieuwe edities uitbrengen. Meest recent is de in 2018 verschenen nieuwe vertaling van prof. dr. A. Baars in de serie ”Puriteinse klassieken”.

Lees ook

Een nieuwe vertaling van Bunyans ”Christenreis”

Sprekende beelden

Het werk uit 1678 wordt nog altijd geprezen om zijn verbeeldingskracht. Het verhaal over de pelgrim is een samenhangend geheel van beelden uit het dagelijks leven en vormt een creatieve allegorie. Juist het herkenbare maakt dat veel lezers zich met het verhaal identificeren. Bunyan waarschuwt de lezers overigens „om zich niet te veel te concentreren op de sprekende beelden of de boeiende taferelen”. Ze moeten „doorstoten naar de eigenlijke boodschap, de waarheid die in mijn boek verscholen ligt. Want om de waarheid gaat het.”

De blijvende belangstelling voor het boek geeft behoefte aan nieuwe vertalingen. De vertaling van prof. Baars uit 2018 probeert dichter bij het Engelse origineel te blijven dan eerdere vertalingen. Dat komt de zeggingskracht ten goede. Zijn uitgave bevat daarnaast een uitgebreide levensbeschrijving van Bunyan en talrijke kanttekeningen. Die geven uitleg bij personages, gebeurtenissen uit die tijd en verwijzingen naar de Bijbel, zoals Bunyan die zelf ook al plaatste bij de tekst. Met deze context is ”De Christenreis” beter te begrijpen.

Bewerkingen

Naast vertalingen verschijnen er ook bewerkingen voor kinderen. Een bekende auteur op dit terrein is Tiem Mateboer (Genemuiden). Zijn boek ”Bunyans Christenreis naverteld” werd een groot succes. Het boek beleefde vijftien drukken en geldt als het meest verkochte boek van Mateboer. De inhoud werd in de loop van de jaren meerdere malen herzien en aangepast. Nieuwe auteurs zetten die traditie voort. De John Bunyan Stichting liet een kinderbewerking door A.C.H. van Vuuren het licht zien en recent verscheen die van H. Mudde.

De nieuwe uitgave van H. Mudde trekt in korte tijd veel belangstelling. Het boek verschijnt in een duopakket: twee exemplaren voor een relatief lage prijs, waarvan één bedoeld is voor persoonlijk gebruik en één om uit te delen aan bijvoorbeeld onkerkelijken of geïnteresseerden. Die opzet slaat aan: inmiddels is er al een tweede druk en zijn er naar schatting 8000 tot 9000 exemplaren verkocht. Vooral scholen, kerken en zondagsscholen bestellen het boek in grotere aantallen, wat volgens dhr. H. van Grol van de stichting laat zien dat de uitgave in een duidelijke behoefte voorziet. „Deze uitgave richt zich op kinderen van ongeveer vier tot acht jaar en vertelt op eenvoudige wijze het verhaal. Bij het verhaal staan psalmverzen en vragen. Daarnaast bevat het boek een toelichting voor ouders, waarin het verhaal wordt uitgelegd en toegepast.”

Ook andere Bunyanuitgaven blijven volgens Van Grol goed lopen. De bewerkingen van Van Vuuren van ”De Christenreis”, ”De Christinnereis” en ”De Heilige Oorlog” zijn al jaren populair en gelden als bestsellers binnen het fonds. Deze zijn verschenen in verschillende talen. Momenteel loopt de Engelse versie goed in de Verenigde Staten en Canada. Daarnaast wordt een klein evangelisatieboekje van ds. P. Blok, in A6-formaat en speciaal geschreven voor brede verspreiding, nog altijd veel verkocht. Volgens Van Grol ligt de blijvende aantrekkingskracht van Bunyan in zijn eenvoudige en Bijbelgetrouwe manier van vertellen over de vraag hoe God een mens tot Zich bekeert: roeping, wedergeboorte, rechtvaardigmaking en heiligmaking. ”De Christenreis” weerspiegelt daarbij sterk Bunyans eigen geestelijke weg, terwijl ”De Christinnereis” het verhaal aanvult met ervaringen van andere gelovigen.

Wekelijks

Een rondgang langs christelijke boekhandels laat ook zien dat ”De Christenreis” nog steeds met regelmaat wordt verkocht. Marco Hootsen van boekhandel Den Hertog spreekt van stabiele verkoopcijfers. Zowel ”De Christenreis” als het vervolg, ”De Christinnereis”, gaan volgens hem nog geregeld over de toonbank. Wel merkt hij dat de verkoop tegenwoordig meer verdeeld is over verschillende edities. „Het is een blijvende klassieker”, zegt hij, „maar de verkoop is meer gespreid.” Volgens Hootsen lopen sommige vereenvoudigde kinderuitgaven tegenwoordig iets minder hard.

Ook Dick Gouman van boekhandel De Zonnebloem in Scherpenzeel merkt dat het boek nog geregeld wordt verkocht. „Zelfs wekelijks”, zegt hij. Vooral het pakket met ”De Christenreis” en ”De Christinnereis” van de Bunyanstichting vindt volgens hem zijn weg naar lezers. Karel-Jan Karels van boekhandel Credo in Apeldoorn verkoopt redelijk vaak de nieuwe vertaling van Baars.

Volgens de verkopers is een breed publiek geïnteresseerd in het boek. Hootsen zegt dat „mensen van alle leeftijden” het boek aanschaffen. Bij boekhandel De Boekenmolen in Meliskerke ziet Willy Wouters dat het vaak gezinnen zijn die het boek kopen, bijvoorbeeld om thuis voor te lezen. Ouderen kopen het minder vaak, merkt zij op. „Maar waarschijnlijk omdat ze het al in huis hebben.” Boekhandel Gebr. Koster schetst een vergelijkbaar beeld. Kinderuitgaven worden vooral door ouders gekocht. Volwassen lezers kiezen vaker voor een klassieke of meer uitgebreide editie.

Volgens Wouters zijn de uitgaven van A.C.H. van Vuuren van de Bunyanstichting het meest gevraagd. ”De Christenreis” staat altijd met stip bovenaan”, constateert zij. „Het vervolg, ”De Christinnereis”, wordt minder vaak gekocht.”

Wouters adviseert klanten geregeld om beide boeken te nemen. „Dan lees je over de verschillende wegen naar de Hemelstad”, zegt ze.

Ook de editie van Baars in de serie ”Puriteinse klassieken” verkoopt volgens haar goed, „al vraagt dit boek wat meer leesvaardigheid”. Ze merkt dat de belangstelling toeneemt als ”De Christenreis” in een preek wordt geciteerd – en dat gebeurt geregeld.

Wouters noemt verder nog een verwante titel die bij lezers aanslaat: ”Breed of smal” van ds. J. de Kok. Die heeft ze verreweg het meest verkocht. Toch blijft het oorspronkelijke werk volgens haar een bijzondere plaats houden: „Misschien is De Christenreis wel een everseller.”