De Graaf, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, en Drost, Ruslandexpert bij Instituut Clingendael, kwamen tot deze constatering nadat ze meer dan 11.000 toespraken en verklaringen hadden geanalyseerd van de Russische president Vladimir Poetin die in het jaar 2000 aan de macht kwam. Naar aanleiding van hun bevindingen schreven zij ”Poetins tsaristische droom”, waarin ze schetsen hoe hij als een moderne tsaar met behulp van het christelijk geloof het Russische Rijk wil herstellen.

Het toegankelijk geschreven boek beleeft in amper twee maanden tijd zijn vierde druk en is ook in het buitenland niet onopgemerkt gebleven. Zo besteedde onder andere de Britse Financial Times en de Amerikaanse The Wall Street Journal veel aandacht aan de titel.

Diverse Oost-Europadeskundigen zagen de Russische inval in Oekraïne op 24 februari 2022 niet aankomen. Hoe was dat bij u beiden?

De Graaf: „Niels had zijn scriptie in 2021 ingeleverd en zijn uitkomst was: dit gaat mis, we zien in Rusland alle argumenten klaarliggen voor escalatie. Er waren toen allerlei specialisten die zeiden: „Nee, dit gaat Poetin niet doen.” Maar wij hadden zoiets van: wat gebeurt er? Tegelijk konden we niet geloven dat hij in Oekraïne zou toeslaan.”

Drost: „Ik herinner me dat we eind januari 2022 elkaar spraken en zeiden: „Alles ligt klaar voor verdere escalatie, voor een oorlog. De retorische ondergrond is er.” Toch hebben we niet de klok geluid, omdat we het echt niet wisten.”

Waarom radicaliseerde Poetin zozeer dat hij een frontale oorlog tegen Oekraïne begon?

De Graaf: „Dat is het gevolg van een lang proces. Onze stelling is dat toen Poetin aan de macht kwam, hij het nog niet van plan was. Radicalisering houdt in dat je trapsgewijs stappen zet die in toenemende mate ertoe leiden dat je bereid bent met geweld mensen tot tegenstander te verklaren en ook aan te vallen en de orde omver te werpen.

Poetin wilde dat de wereld Rusland na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie – een enorm trauma voor hem – als grote mogendheid zou zien. Het land had een nieuwe identiteit nodig. Dat kon niet meer onder het vaandel van het communisme. In zijn optiek moest het in de traditie van grote tsaren als Alexander I en Peter de Grote weer een groot Russisch Rijk worden. De vraag was alleen: hoe? Poetin dacht dat door mee te doen aan de Amerikaanse oorlog tegen terreur het land weer als grote mogendheid zou worden gezien. In 2001 zei hij in de Bondsdag in keurig Duits dat Rusland een bevriend land was.”

Drost: „Het Westen gaf de Russische leider echter niet het aanzien waar hij als president van een land met een imposante geschiedenis meende recht op te hebben. Toen ook nog eens in 2004 oude Sovjetrepublieken als de Baltische staten lid werden van de NAVO, sloeg Poetin een compleet andere toon aan. Bij de veiligheidsconferentie van 2007 in München hield hij – heel veelzeggend – geen toespraak in het Duits, maar in het Russisch. Hij leverde scherpe kritiek op de westerse wereld en hekelde de dominantie van de Verenigde Staten na de Koude Oorlog en de uitbreiding van de NAVO.”

De Graaf: „Intern kreeg Poetin te maken met weerstand. De oligarchen schoof hij geld toe, zodat ze hun mond hielden. De oppositie sloot hij op of ruimde hij uit de weg. De journalist Anna Politkovskaja werd in 2006 doodgeschoten. Dat deed hij toen al.”

Dat mondde uit in de volledige ommekeer van Poetin in 2011. Wat was daar de aanleiding voor?

De Graaf: „In Rusland gingen de mensen de straat op voor eerlijke verkiezingen. Poetin sprak van een westers complot.”

Drost: „In voormalige Sovjetrepublieken zette het volk zijn leiders af. De nieuwe machthebbers zochten toenadering tot het Westen. En de Libische leider Muammar Gaddafi kwam op gewelddadige wijze aan zijn eind. Poetin vreesde dat zoiets in Rusland ook zou gebeuren.”

Volgen na Oekraïne soms nog meer landen? Zo ziet bijvoorbeeld de Russische oppositiepoliticus Garri Kasparov in een interview met het Duitse dagblad Die Welt een Russische aanval op een Baltische staat als een realistische mogelijkheid.

Drost: „De Baltische staten maken zich zorgen over de Russische dreiging. De Duitse politicoloog en onderzoeker Carlo Masala schetst in zijn boek ”Als Rusland wint” een realistisch scenario voor hoe dat kan gebeuren, in kleine stappen en met een beperkte inval van twee steden in Estland als test.”

Infiltratie zoals we dat ook in Oost-Oekraïne zagen.

Drost: „Inderdaad. Een grote Russische invasie wordt echter onwaarschijnlijker als Europa een geloofwaardige afschrikking voor elkaar krijgt.”

De Graaf: „Van Oekraïne heeft Poetin van meet af aan, in 1994, al gezegd dat het land en Belarus bij het Russische Rijk horen. Dat is het kerngebied. In een speech vergeleek hij het conflict rond Oekraïne met de strijd om de Tempelberg. Hij sprak over de heilige grond van Rusland.

Dat kan hij niet doen bij de Baltische staten. Dat heilige zit minder bij landen aan de Oostzee. Bij Poetin zie je in feite het negentiende-eeuwse beeld van het imperialisme. Om de metropool heen zijn de concentrische cirkels die tot het thuisland behoren.”

Wat de Russen het nabije buitenland noemen?

Drost: „Poetin sprak in 2021 over zogenaamde Groot-Russen en daar bedoelde hij de Russen mee. De Klein-Russen waren de Oekraïners en de Belarussen. Dat is voor hem één verenigd volk, het heilige kernland.

De andere landen van de voormalige Sovjet-Unie, wat de Russen het nabije buitenland noemen, behoren tot de Russische invloedssfeer, waar ze opportunistischer mee omgaan.”

Tegelijk bevindt zich in elk van de Baltische staten een Russisch-orthodoxe minderheid. Via de kerk kan het Kremlin invloed uitoefenen in die landen. Hoe ziet u dat?

De Graaf: „De Russisch-Orthodoxe Kerk is een instrument voor Poetins binnen- en buitenlandse politiek. De caesar, de keizer, is de baas en de kerk is ondergeschikt. Wij hebben in het Westen vele conflicten tussen kerk en staat gehad, waardoor die twee zijn gescheiden. Dat is in Rusland niet gebeurd. Poetin kan met droge ogen zeggen: „Moskou is het Derde Rome. Hier brandt nog steeds onbezoedeld de toorts van het zuivere christendom.”

Rusland heeft zich een bijna messiaanse rol toebedacht als beschermer van het orthodoxe christendom en van de traditionele orde. Rusland is de katechon, de beschermer van de christelijke beschaving. Volgens Poetin is de strijd tegen Oekraïne niets anders dan een defensieve oorlog om de satanisten, de antichrist, het kwaad tegen te houden. Dat is dus het zogenaamde perverse Westen.”

Poetin maakt bij zijn strijd puur gebruik van het geloof.

Drost: „Wij krijgen altijd de vraag: „Geloven jullie het echt?””

De Graaf: „Of nog sceptischer: „Jullie geloven toch niet dat hij echt gelooft?” Inmiddels ben ik van mening dat hij wel gelooft. En wat gelooft hij dan? Dat is een heel ander christendom dan wij kennen. Het is een christendom gekoppeld aan ”Blut und Boden”, territorium. Dat hebben we eerder bij de Duitsers gezien.

Ik ga niet zeggen dat Poetin geen christen is. Sterker nog, ik denk dat hij zelf wel is gaan geloven. Sociaalpsychologisch weten we ook dat het heel lastig is om 26 jaar iets vol te houden, daar alles voor op het spel te zetten en het stiekem toch niet te geloven. Houd dat maar eens vol. Als iemand in Nederland vraagt: „Gelooft Poetin dit nu echt?” dan denk ik: dat jij nu zo geseculariseerd bent ...”

Drost: „Het is net als met de inval in Oekraïne, of we die al dan niet aan zagen komen. Wij kijken met onze westerse bril naar Poetin en vragen ons af: meent hij het nu werkelijk? Dat heeft meegespeeld in het feit dat we de inval niet aan zagen komen. Ondanks het feit dat hij alles keurig op papier had gezet en had verteld waar hij achter staat en wat hij vindt. Hier wreekt zich de geo-ideologische ongeletterdheid van het Westen.”

Hoe stevig zit Poetin op dit moment in het zadel?

Drost: „Dat is wat iedereen zich op dit moment afvraagt. Het antwoord is: we weten het niet. Het is duidelijk dat er iets borrelt. Poetin maakt zich zorgen over zijn eigen gezondheid en veiligheid. De Russen morren over de economie, de oorlog waar maar geen einde aan komt en het internet dat steeds meer aan banden wordt gelegd.”

De Graaf: „In Hongarije zie je dat Orbán, die Poetin steunde, het veld moest ruimen voor Magyar. In Rusland heb je niet iemand als Magyar. Of ze zijn vertrokken, of ze zijn omgebracht, denk aan Nemtsov en Navalny.”

Drost: „Als Poetin al wordt vervangen, dan is het niet gezegd dat de oorlog stopt. Het zou mooi zijn en ook kunnen, maar het is niet zo dat er ineens een liberaal opstaat. Het poetinisme leeft breder in Rusland dan alleen bij Poetin.”

Hoe denken jullie over de zienswijze van Garri Kasparov dat „de enige weg voor echte veranderingen in Rusland” eruit bestaat om „het imperiale virus te elimineren” en de meerderheid van de Russen ervan te overtuigen dat „zij de keuze hebben tussen een existentie als Chinese satelliet of als deel van Europa”?

De Graaf: „Rusland is een grote regionale mogendheid die economisch en politiek ver beneden de maat presteert. Dat zal Rusland eerst intern moeten oplossen voordat er echte hervormingen kunnen plaatsvinden. Van Poetin hoef je geen hervormingen te verwachten. Vrijheid, gelijkheid en mensenrechten zijn in Rusland nooit geland. Met Poetin zal dat ook niet gebeuren.”

Drost: „Als het om de toekomst gaat, verwijs ik graag naar een citaat uit ons boek. Een Ruslanddeskundige werd in 1999, toen Poetin als vijfde nieuwe premier in korte tijd aantrad, de vraag gesteld: Wie is Vladimir Poetin? Zijn antwoord was dat Poetin het charisma van een gedoofde lantaarnpaal heeft. Hij verwachtte niet dat Poetin een lange politieke carrière voor zich had. En wat zie je? We zitten 26 jaar later nog steeds met Poetin.”

Poetins tsaristische droom

Beatrice de Graaf en Niels Drost

uitg. Prometheus

272 blz.

€ 22,99