Van boeken krijg je nooit genoeg. Er gaat niets boven de geur van oude encyclopedieën, de structuur van papier in het zonlicht, een boekhandel binnenstappen en overweldigd worden door honderden verlokkelijke omslagen. Eén ding stond voor mij dan ook jarenlang als een paal boven water: nooit zou er in mijn huis een e-reader binnenkomen. Maar wie hartstochtelijk van lezen houdt, loopt ook wel eens tegen een praktisch probleempje aan. De grootte van je boekenkast, bijvoorbeeld – of het feit dat je, als je op backpacktocht door de Balkan gaat, ten slotte toch moet kiezen tussen ”Oorlog en vrede” of tien paar schone wandelsokken en een spiritusbrander.

En dus zwoer ook ik een aantal jaar geleden mijn principes af, zuchtte weemoedig en zwichtte voor het gemak van de moderne techniek. Zo belandde de Kobo op mijn bureau, klaar voor een leven vol reizen en avontuur. En daar ligt hij nog steeds. Een kleine rondgang door mijn kennissenkring leert dat de groep e-readerbezitters grofweg in twee categorieën uiteenvalt: de verslinders en de verslonzers. Waar de een zich een (lees)leven zonder zijn reader inmiddels nauwelijks meer kan voorstellen, vergeet de ander simpelweg dat er zich zoiets als een elektronisch apparaat onder zijn to-be-read-stapel aan boeken bevindt.

Lezen van een schermpje is duidelijk niet aan iedereen besteed. Maar hoe kom je erachter of een e-reader iets voor jou is? Welke voor- en nadelen kleven er aan de Kobo of Kindle? En hoe duurzaam is zo’n ding eigenlijk?

Lezen in bed

Zo’n 40 procent van de lezers in Nederland kiest regelmatig voor een e-boek, zo blijkt uit een onderzoek van KVB Boekwerk, een kennisplatform voor de boekensector. Dat betekent overigens niet dat zij helemaal afscheid van inkt en papier hebben genomen: 22 procent van de Nederlanders geeft aan naast e-boeken ook gewone boeken te lezen. Slechts 1 tot 4 procent leest louter e-boeken of zet een (digitaal) luisterboek op. Hoe zit dat met de achterban van het Reformatorisch Dagblad? Een oproep waarin werd gevraagd hoe de RD-lezer tegen de e-reader aankijkt, leverde heel wat –voornamelijk enthousiaste– reacties op. Zo maakt het echtpaar Jan en Corrie Versluis allebei gebruik van hun eigen e-reader. Waar zij het apparaat nauwelijks gebruikt, leest hij „bijna niet anders” dan digitaal. „Ik heb een abonnement bij de bibliotheek waar ik per keer 10 boeken kan lenen, waar ik vervolgens 21 dagen in mag lezen. Na het openen ben je direct op de plaats waar je was gebleven. Ook de lettergrootte kun je aanpassen. Erg tevreden!”

Dat laatste is vooral voor mensen met een visuele beperking bijzonder handig, merken ook Paul Schipaanboord en zijn vrouw. „In coronatijd kochten mijn vrouw en ik twee e-readers met één Kobo Plus-abonnement. Een uitkomst; we konden eindeloos lezen terwijl de bibliotheek gesloten was. Een van ons heeft behoorlijk last van staar. Door het instellen van de juiste lettergrootte en de optimale hoeveelheid licht, blijft lezen toegankelijk.”

Lize Anker-Hardeman schrijft: „Een groot voordeel van mijn e-reader vind ik dat hij veel makkelijker en lichter in de hand ligt dan een (dik) boek. Vooral als je op bed leest, is dat ideaal!” Zij ziet hierbij direct nog een voordeel. „De e-reader heeft eigen licht, dus alle lampen in de slaapkamer kunnen gewoon uit terwijl je leest. En het ritselt ook niet als je naar de volgende pagina gaat. Ik vind dat heel fijn (en mijn man ook)!” Zo’n handzaam apparaat houdt niet alleen prettig vast, het scheelt ook behoorlijk in het gewicht van je reisbagage, ondervond ook Annelies Visser. „Ik dacht altijd dat een e-reader niks voor mij zou zijn. Totdat we voor lange tijd op vakantie gingen en je de koffer niet wilt vullen met zware boeken…”

Schuldgevoel

Naast de vorm van de e-reader noemen diverse lezers ook het grote aanbod boeken als een groot pluspunt. Zo schrijft Dorine Beens-van der Lelij: „Mijn voorkeur qua boeken gaat uit naar opvoedkundige en psychologische literatuur. Dit zijn over het algemeen wat duurdere boeken. Vandaar dat ik toch eens ging zoeken of bepaalde titels te lezen waren op de e-reader. Dat bleken er verrassend veel te zijn.”

RD-lezer R. Plomp vindt de e-reader om deze reden dan ook „fantastisch”. „Op vakantie neem ik nu geen 10 boeken meer mee, want ik heb er 400 op de e-reader staan.” Ook Nicoline Schouten is inmiddels helemaal om. Toch ziet ze ook de gebreken van een e-reader. „Een (klein) nadeel is dat je niet zo makkelijk even terugbladert en dat niet alle nieuwe boeken direct beschikbaar zijn via het abonnement. Tot slot is er ook nog een licht schuldgevoel naar de plaatselijke boekhandel, waar ik nu alleen nog kom voor boeken om cadeau te geven…”

Dat laatste is echter niet voor alle lezers een probleem. Veel fervente e-readergebruikers zeggen naast hun digitale titels ook nog regelmatig naar een papieren boek te grijpen: tijdens hun stille tijd, naast het haardvuur of in de tuin. Komen ze een titel tegen die hun bijzonder bevalt, dan volgt er niet zelden toch een gang naar de boekhandel. Zo ook Henny Knobout, die aanvankelijk sceptisch was toen ze voor haar verjaardag een e-reader cadeau kreeg. „Er gaat natuurlijk niets boven een gewoon boek dat fijn op tafel ligt, waar je naar kijkt, in leest en doorgeeft. Maar zo’n e-reader blijkt toch veel voordelen te hebben. Zo kwam ik er, zonder dat ik ernaar op zoek was, een prachtig boekje tegen van Huib de Vries. Daarna heb ik net zo lang gezocht tot ik ook de papieren versie gevonden had. Die ligt hier nu fijn op tafel: ik lees erin, ik kijk ernaar en ik geef het door. Ik ben blij met m’n e-reader, maar er gaat niets boven een echt boek!”

Pulp

Uit bovenstaande reacties wordt wel duidelijk dat de e-reader een aantal belangrijke pluspunten scoort. Hij maakt lezen niet alleen toegankelijker, maar ook laagdrempeliger, het aanbod e-boeken is vrijwel onbeperkt. En bevalt een titel je niet, dan heb je het met één klik uit je digitale kast geknikkerd. Bovendien zijn e-boeken gemiddeld ongeveer 40 procent goedkoper dan hun fysieke tegenhangers. Daarbij heb je vaak de mogelijkheid om een abonnement af te sluiten, zodat je voor een vast bedrag zoveel boeken kunt lezen als je maar wilt.

Alleen maar voordelen dus, zou je zeggen. Maar hoe zit het met de duurzaamheid van de e-reader? Is het wel een goed idee om het zoveelste elektronische apparaat in huis te halen als je kijkt naar het milieubelastende productieproces dat eraan voorafgaat? Of is het juist dé manier om de ontbossing van de aarde tegen te gaan? Het is een feit dat er voor de productie van een populaire bestseller heel wat bomen tot pulp moeten worden vermalen. Bovendien is er voor dit proces flink wat water nodig: soms wel zo’n 25 liter per kilo papier. Tel daarbij nog de druk- en transportemissies op, en je komt uit op een aardige opdoffer voor het milieu.

Het produceren van één e-reader heeft echter veel meer impact op het klimaat dan het maken van één papieren boek. Zo moeten er zeldzame metalen worden gewonnen en kunststoffen worden gemaakt en verwerkt. Daarbij kost een e-reader ook tijdens zijn werkzame leven voortdurend energie, doordat je ’m regelmatig moet opladen als je hem wilt blijven gebruiken.

Daarmee is uiteraard nog niet alles gezegd. Op één e-reader kun je namelijk wel duizend verschillende boeken lezen, terwijl een fysiek boek telkens opnieuw moet worden gemaakt. De meest duurzame keuze is daarom vooral afhankelijk van je leesgedrag. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de e-reader als milieuvriendelijkste optie van de twee uit de bus komt wanneer je er zo’n 25 tot 60 boeken of meer op leest. Ervan uitgaand dat de gemiddelde e-reader een levensduur van zo’n vijf jaar heeft, betekent dat dat je er jaarlijks vijf tot twaalf titels op moet kunnen afstrepen. Haal je dat aantal niet? Dan is het milieu er meer bij gebaat als je gewoon papieren boeken blijft lezen.

Het gaat er niet om hoe, maar dát je je door andermans inzichten laat verrijken

Ook bij deze berekening is echter een kanttekening te plaatsen, omdat die veronderstelt dat je een papieren boek altijd nieuw in de boekhandel koopt. Lees je je lievelingsboek twee keer achter elkaar, leen je het uit aan een collega of heb je het in de kringloopwinkel gekocht, dan moet je het aantal compenserende e-boeken natuurlijk verdubbelen. Haal je al je boeken uit de bibliotheek, dan gaat de rekensom helemaal niet op.

Eén ding is in elk geval duidelijk: wie –net als ik– zijn duurgekochte of -gekregen e-reader na aanschaf in de kast laat verstoffen, doet er in het kader van duurzaamheid goed aan hem toch maar weer eens tevoorschijn te halen. Tenslotte gaat het er niet om hoe, maar dát je je door andermans inzichten laat verrijken. Wie leest, heeft immers een goed verhaal. Zelfs als je het overwegend uit klimaatschaamte doet.