Onderzoek van TNO laat zien dat Nederlanders de afgelopen jaren juist meer zijn gaan zitten. Nederland is zelfs Europees kampioen zitten. De cijfers: 26 procent van de bevolking van 15 jaar en ouder zit 8,5 uur op een gemiddelde dag.

Bij Veldhuis Advies in Heerde is te zien dat er alternatieven voor de bureaustoel zijn. Bij dit bedrijf blijkt dat een beeldschermberoep niet automatisch leidt tot medewerkers die hun dag zittend doorbrengen. Als je het kantoor binnenloopt, valt dat op: de meeste werknemers staan achter hun bureau, anderen zitten op wiebelkrukken, de zogenoemde swoppers. Bij het koffiezetapparaat staat een statafel. Dick Vos, commercieel directeur bij Veldhuis Advies: „De plaats van het koffiezetapparaat is een bewuste keuze. Door die centraal in het kantoor te plaatsen, moeten werknemers vaker een wandelingetje maken.”

Zo’n tien jaar geleden begon het bedrijf zich te bezinnen op de vitaliteit van zijn werknemers. Om het thema gezondheid een succes te maken, moet je werknemers motiveren, is de ervaring van Vos. „Wij als directie hebben het niet eerst bedacht en vervolgens bij de werknemers neergelegd, maar hen vanaf het begin erbij betrokken. Een bewegingsdeskundige gaf workshops over gezondheid op de lange termijn. Daarna zijn de werkplekken aangepast; denk aan de swoppers en zit-stabureaus. We hebben ook aan medewerkers gevraagd wat hen helpt om in beweging te komen. Zij kwamen met het idee van een centraal punt waar je niet alleen koffie en thee haalt, maar ook een printje maakt en je afval kwijt kunt. En met het idee om fietsen aan te schaffen. Daarmee kunnen collega’s in de pauze even naar de hei.”

Fysieke onderbelasting

En die beweging is van wezenlijk belang. Niet alleen te veel, maar ook te weinig bewegen brengt namelijk gezondheidsrisico’s met zich mee, volgens Marjolein Douwes, onderzoeker bij TNO op het gebied van gezond en veilig werken. Waar er eerder al aandacht was voor fysiek zware beroepen, bleef fysieke onderbelasting lang buiten beeld. Terwijl ook bij langdurig zitten problemen kunnen ontstaan_,_ vertelt Douwes. „Die zijn van andere aard dan kapotte knieën of een versleten rug. Aandoeningen als gevolg van te weinig beweging hebben juist te maken met het hart-longsysteem. Als je lang zit, is er geen goede doorbloeding in je bovenbenen. Langdurig zitten zorgt voor allerlei kwalen, waarvan diabetes type 2 de bekendste aandoening is. Ook sommige vormen van kanker, depressie en daardoor uiteindelijk vroegtijdig overlijden kunnen het gevolg zijn van te lang zitten.” Dit geldt met name voor mensen die meer dan acht uur per dag zitten.

Die langzitters vormen geen klein clubje. Integendeel, de gemiddelde werkende Nederlander zit met bijna negen uur per dag ruim in de risicogroep. In sectoren met zittende beroepen, zoals ICT, financiële dienstverlening en vervoer, loopt dit op naar elf uur. Volgens Marjolein Douwes vormt deze groep een groot maatschappelijk probleem: „Mensen zijn van nature gemakzuchtig. De verwachting is dat ze steeds meer gaan zitten, omdat er steeds meer werk met een computer gebeurt.”

Omdat zitten in onze cultuur zo vanzelfsprekend is, is de omslag naar meer beweging niet altijd makkelijk. Om de ontwikkeling naar beweegbedrijf te ondersteunen, heeft TNO het stappenplan Bewegen op kantoor ontwikkeld. De eerste stap is het vrijmaken van tijd, geld en capaciteit om een goed plan op te zetten. Idealiter is er een werkgroep die zich stort op het onderwerp: hoe lang zitten werknemers en waarom is het moeilijk om dat zitten te onderbreken? Het is belangrijk eerst zicht te krijgen op de oorzaken. De tweede stap is het creëren van draagvlak: zorg dat mensen zich bewust zijn van het risico van zittend werken, zodat ze zelf de urgentie voelen om vaker te bewegen. Pas na het vaststellen van een doel ga je interventies bedenken en uitvoeren.

Bureaufietsen

Bij Veldhuis Advies zijn die interventies goed zichtbaar in de vergaderruimtes. Daar is een bureaustoel simpelweg geen optie; er staan alleen maar wiebelkrukken om de ovale tafel. Maar ook die krukken gaan na een halfuur aan de kant, de tafels gaan omhoog en de collega’s vergaderen staand verder. Ook bij de individuele bureaus is deze afwisseling zichtbaar. Een groot gedeelte van het personeel is staand aan het werk. In een kleinere ruimte overleggen medewerkers terwijl ze hun benen bewegen op de kantoorfiets, een soort hometrainer. „Ik merkte zelf dat er weinig uit m’n handen kwam als ik op zo’n fiets zat”, zegt Vos. „De meeste mensen zijn daarom van de bureaufietsen afgestapt, op een enkeling na. Maar in zo’n bespreking worden ze nog wel gebruikt.”

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

beeld André Dorst

Dat fysieke onderbelasting serieuze problemen met zich meebrengt, is duidelijk. Maar wie is verantwoordelijk voor gedragsverandering? In 2020 startte het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) de campagne ”Elk half uur even bewegen. Zet ook de stap!” om de risico’s van onderbelasting duidelijk te maken. Deze campagne was vooral gericht op het delen van kennis.

In de evaluatie van de campagne wordt de verantwoordelijkheid gespreid: de overheid zorgt voor het delen van nieuwe kennis over fysieke onderbelasting. Het is dan aan bedrijven om daadwerkelijk de stap naar de praktijk te zetten. In de resultaten blijkt echter dat er te weinig aandacht is geweest voor fysieke onderbelasting. Voor sectoren met veel zituren, zoals ICT en zakelijke dienstverlening, heeft deze campagne dan ook geen structurele verandering gebracht_._ Integendeel, na twee jaar lichte daling is het aantal zituren op een werkdag de laatste jaren weer gestegen.

Zorgplicht

Bij Veldhuis Advies begon de verandering vanuit de directie. Een goede werkgever is dat ook aan zijn werknemers verplicht, stelt Marjolein Douwes. „De werkgever heeft vanuit de Arbowet een zorgplicht. Alle risico’s op het werk vallen daaronder. Zitten op het werk is nog niet officieel erkend als arbeidsrisico, waardoor dit onderdeel een grijs gebied vormt. Inmiddels is duidelijk dat zittend werken risico’s met zich meebrengt, dus een werkgever moet daarom wel mogelijkheden creëren om minder te zitten.”

Dick Vos bevestigt deze gedeelde verantwoordelijkheid voor het in beweging brengen van zijn bedrijf: „Elk mens is verantwoordelijk voor zijn eigen daden en successen. Maar Veldhuis Advies heeft de verantwoordelijkheid voor zijn werknemers zolang ze aan het werk zijn, en iemand die fulltime werkt, is al snel zo’n vijftig uur per week met werk bezig: je bent onderweg naar kantoor, je denkt thuis nog eens na over je werkdag. Dan heb ik de taak om mensen bewust te maken van een gezonde manier van werken. Zodra ze dit pand verlaten, zijn ze zelf verantwoordelijk. Maar je hoopt natuurlijk dat ze de goede gewoonten meenemen naar huis. Dat hoor ik ook wel: medewerkers vinden het zonde om ’s avonds op de bank een zak chips leeg te eten als ze overdag zo gezond bezig zijn.”

Belangrijker nog, zeggen Douwes en Vos, is om zelf het goede voorbeeld te geven. Zet ambassadeurs in: medewerkers die anderen stimuleren om mee te gaan met een lunchpauzewandeling, managers die laten zien dat je prima staand kunt vergaderen. Vos doet dat zelf ook, door als eerste een swopper onder zijn bureau te zetten. „Ik spreek mijn mensen ook aan. Als ik een medewerker met drie koffiebekers zie lopen, dan ben ik de politieagent die daar iets van zegt: Koffie voor anderen meenemen is asociaal. Langzaamaan is bewegen gemeengoed geworden in ons bedrijf.”

Medische oorzaak

En als je vanwege lichamelijke klachten of beperkingen toch veel moet zitten? Dan kan die focus op beweging best lastig zijn. Toch geldt nog steeds dat iedere mate van activiteit beter is dan stilzitten, volgens Douwes. Als een lunchpauzewandeling van een paar kilometer niet haalbaar is, loop dan elk halfuur even naar het koffiezetapparaat. En een zit-stabureau heeft weinig zin als je rolstoelgebruiker bent, maar ook bewegen met het bovenlichaam stimuleert de doorbloeding en levert gezondheidswinst op.

Voor alle werknemers is blijvende aandacht voor beweging cruciaal om werknemers van te veel zitten te weerhouden, zeker bij beroepen waar de standaardwerkzaamheden zittend worden uitgevoerd. Marjolein Douwes: „Je hoopt natuurlijk dat de nieuwe manier van werken zo veel voldoening geeft dat het een ingeslepen gewoonte wordt. Tegelijkertijd is bewegen op het werk iets wat je naast je reguliere bezigheden doet. Daarom moet je er ook extra aandacht aan besteden.” Veldhuis Advies heeft om deze reden een werkgroep die doorlopend activiteiten organiseert om de gezondheid van medewerkers te bevorderen. Dat varieert van een antirookcursus –Vos: „Niemand in ons bedrijf rookt”– tot een padeltoernooi en een lunchpauzewandeling met een boswachter.

Zowel Douwes als Vos erkent dat de rol van de werkgever groot is. Vos: „Probeer met de directie het gesprek te openen over dit thema, maar als je werkgever dit maar flauwekul vindt, wordt het een lastig verhaal. Kijk dan wat je zelf kunt doen: neem een langere pauze, waarin je een rondje loopt, let op je eten en beweeg voldoende voor en na werktijd.” Elk beetje bewegen is winst.