Even een buisje bloed afnemen en na een paar dagen krijg je te horen of je lijdt aan de ziekte van Alzheimer. Het klinkt eenvoudig, maar er ging heel wat onderzoek aan vooraf. In een publicatie vorig jaar augustus in vakblad Alzheimer’s & Dementia toonden Amsterdamse onderzoekers aan dat de methode werkt. Inmiddels biedt het Amsterdam UMC de bloedtest ook buiten onderzoeksverband aan.

Lees ook

Koningin Máxima bestudeert hersenplakjes onder de microscoop tijdens bezoek aan hersenbank

Binnenkort volgen meer ziekenhuizen. „Komend jaar zullen ook de pioniers onder de geheugenpoli’s buiten ons ziekenhuis ervaring met de methode gaan opdoen”, vertelt hoofdonderzoeker prof. Charlotte Teunissen enthousiast. „De ontwikkelingen gaan razendsnel. Vijf jaar geleden schreven we er voor het eerst over, nu zijn we de test al aan het implementeren in de reguliere patiëntenzorg.”

Ook als meer ziekenhuizen de bloedtest aanbieden, blijft het Amsterdam UMC voorlopig alle analyses doen, denkt Teunissen. „Wij hebben er de meeste ervaring mee. Ook moet je genoeg monsters per week verwerken om de procedure kosteneffectief te houden.”

In de nabije toekomst kunnen mensen waarschijnlijk ook bij de huisarts een buisje bloed af laten nemen voor alzheimeronderzoek, verwacht de hoogleraar. Al benadrukt ze dat de test vooralsnog alleen is bedoeld voor mensen met klachten die kenmerkend zijn voor alzheimer, zoals geheugenverlies, taalproblemen en desoriëntatie in tijd en plaats.

Voorspellen

Bij de test kijken analisten naar twee stofjes in het bloed: neurofilament light (NfL) en gefosforyleerd tau-eiwit (p-tau). NfL is een brede indicator voor hersenschade; p-tau wijst specifiek op alzheimer.

Als beide stofjes aanwezig zijn in het bloed, heeft iemand vrijwel zeker alzheimer. Een verhoogde waarde van alleen NfL wijst erop dat de patiënt een andere vorm van dementie heeft, bijvoorbeeld frontotemporale dementie. De bloedtest kan dus ook worden gebruikt voor het opsporen van andere soorten dementie, al is de klinische waarde daarvan beperkt, omdat er nog geen medicijnen voor zijn.

De nieuwe methode biedt volgens de Amsterdamse neurowetenschapper tal van voordelen. „Hij is veel minder belastend dan een ruggenprik. De test is ook goedkoper, omdat je een buisje bloed niet in een gespecialiseerd centrum hoeft af te nemen. En je kunt telkens opnieuw meten. Bij een ruggenprik of hersenscan doen we dat niet: te duur en te ingrijpend.”

Door de test bijvoorbeeld elk jaar af te nemen, kunnen artsen volgens Teunissen het ziekteverloop van een patiënt goed in de gaten houden. „Je kunt dan monitoren wat het effect is van een behandeling. Gaat iemand verder achteruit of blijft de ziekte stabiel?”

Toegangsbewijs

De test biedt zelfs de mogelijkheid om te voorspellen hoe snel cognitieve klachten zullen verergeren. „We hebben aangetoond dat mensen met verhoogde bloedwaarden sneller achteruitgaan dan mensen met lage waarden. Dit hebben we op groepsniveau laten zien. Een stap verder –zover zijn we nog niet– is om ook voor individuele patiënten een goede voorspelling te maken.”

De relevantie van de bloedtest neemt volgens Teunissen toe nu er medicatie op komst is die de ziekte van Alzheimer remt. Twee middelen, lecanemab en donanemab, liggen momenteel ter beoordeling bij Zorginstituut Nederland (zie: ”Nieuwe medicijnen scheppen hoop voor alzheimerpatiënten”).

Als de bloedtest wijst op alzheimer, is dat een „toegangsbewijs” voor een behandeling, zegt de hoogleraar. „Want bij een positieve uitslag weet je vrijwel zeker dat je alzheimer hebt. Deze medicijnen hebben alleen gunstige effecten bij patiënten met vastgestelde alzheimer.”

In de Verenigde Staten is lecanemab al sinds juli 2023 beschikbaar, en donanemab sinds juli vorig jaar. Dit verklaart volgens Teunissen waardoor daar al meer gebruik wordt gemaakt van de test dan in Nederland.

Bevolkingsonderzoek

De bloedtest is volgens Teunissen heel betrouwbaar. Een goede test haalt minimaal 90 procent van de daadwerkelijke ziektegevallen eruit (sensitiviteit) en heeft 90 procent van de positieve testuitslagen correct (specificiteit). „Onze test haalt die criteria met gemak.”

De nieuwe diagnostische methode maakt de ruggenprik volgens de neurowetenschapper niet overbodig. „De ruggenprik blijven we gebruiken als we twijfelen over de uitslag van de bloedtest. Ook kunnen we daarmee stofjes vinden die wijzen op andere vormen van dementie.”

Zou de overheid de bloedtest kunnen inzetten voor bevolkingsonderzoek naar alzheimer? „Dat is voorlopig echt niet aan de orde. De richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie, waar ikzelf aan heb meegewerkt, geven aan dat de test alleen is bedoeld voor mensen met klachten. De reden is dat we de medicijnen, die duur zijn en een beperkt effect hebben, ook alleen aan mensen met cognitieve problemen willen geven. De test is bovendien nog niet onderzocht bij mensen in een vroeger stadium, dus voordat er klachten optreden. Je hebt dan meer kans op een foutieve uitslag.”

Onlinetest

Online zijn er bedrijven die de test aanbieden. Teunissen, die weleens mails krijgt van mensen die via een online aanbieder een test hebben laten doen, is daar niet blij mee. „Ik ben er heel sterk op tegen. In de eerste plaats omdat deze tests gewoon niet zo goed zijn en ze niet hoeven te voldoen aan de eisen van ziekenhuislabs. Daarnaast: wat hebben mensen zonder geheugenklachten aan de testuitslag? Ze kunnen geen medicatie krijgen, want die is niet voor hen bedoeld.” Misschien kunnen mensen besluiten hun leefstijl te verbeteren? „Daar heb je geen test voor nodig, want we weten allemaal dat een gezonde leefstijl verstandig is.”

De bloedtest is volgens Teunissen in principe klaar voor gebruik in Nederland. Wel zijn er nog vragen die haar team momenteel in vervolgstudies onderzoekt. „Dan kun je denken aan: verkort de test de tijd tot een diagnose? Nemen de wachttijden af? Zijn patiënten tevreden? Zijn artsen zekerder van hun diagnose? Dat zijn belangrijke elementen als het gaat om de richtlijn en de vergoeding.”