Op enkele recente bijeenkomsten viel het mij op dat veel mensen niet weten wat de ”kritische theorie” is. Enige kennis van deze manier van denken, die oud maar nog altijd springlevend is, kan helpen om actuele verschijnselen in de samenleving en de politiek te duiden.

Deze theorie is in de jaren dertig aan het sociologisch instituut van de universiteit van Frankfurt ontwikkeld. De namen van (eens) bekende, marxistisch geïnspireerde intellectuelen als Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse en Jürgen Habermas zijn eraan verbonden. De theorie was een belangrijke inspiratiebron van de studentenprotesten uit de jaren zestig, en is ook nu nog, in enigszins anders uitgewerkte vorm, voor velen een inspiratiebron.

De kritische theorie biedt een analyse van de burgerlijk-kapitalistische samenleving. Zij is uiterst kritisch op die samenleving en wil die dan ook veranderen.

Zij lijkt zo mooi, die samenleving. Na de misdadige mislukking van het communisme had de sociaaldemocratie een beslissende bijdrage geleverd aan een maatschappij waarin de grote verschillen waren weggepoetst. Nivelleren was het adagium. ”Spreiding van kennis, inkomen en macht”, zo luidde de slogan in het programma van de PvdA. Politiek leider Joop den Uyl bepleitte een samenleving waarin ook de arbeider eens per week een biefstuk kon verorberen, een Opel Kadett kon rijden en ieder jaar een paar weken met vakantie kon.

De enige taak leek nog om zoveel mogelijk mensen in de zegeningen van de consumptiemaatschappij te laten delen

En dat was gelukt. We hadden de best denkbare wereld bereikt. Iedereen aan het werk of een fatsoenlijke uitkering. Niemand meer honger. En ’s avonds televisie kijken. De enige taak leek nog om zoveel mogelijk mensen in de zegeningen van de consumptiemaatschappij te laten delen.

Maar met dat succes werd iets belangrijks over het hoofd gezien, zeiden de aanhangers van de kritische theorie. Het was sinds de verlichting weliswaar gelukt de mensen te bevrijden uit een toverwereld van mythes en irrationalisme, maar daarvoor was een rationalisme in de plaats gekomen dat zich niet op waarheid en waarden richtte, maar slechts op middelen en praktische doelen. Dat wil zeggen: vooruitgang werd puur economisch gedefinieerd. Alles kwam alleen maar in het teken van economie en consumptie te staan, en de cultuur kwam in de uitverkoop.

De mensen hadden het goed, hadden een baan en eten. De populaire cultuur en de massamedia boden hun een overvloed aan amusement en de reclame liet hun zien wat er nog meer te krijgen was. Maar daarmee werden zij in slaap gesust en kreeg de massa onechte behoeften aangepraat. De massa werd gemanipuleerd. Als er al mensen waren met kritiek op het systeem van een kleinburgerlijke, commerciële massacultuur, dan kregen ze binnen dat systeem een lucratieve positie aangeboden en zouden ze wel gaan zwijgen.

Zo verhulden de nieuwe machthebbers –door te zorgen voor ronde buikjes en voor entertainment– dat de mensen zich wel vrij voelden, maar het ten diepste niet waren. Vooral rechtse mensen houden, volgens de progressief-linkse kritische theorie, het systeem en de bestaande machtsstructuren in stand. Zij zijn dom en slecht geïnformeerd en verdienen daarom geen stem in het publieke debat. Zij zijn „autoritair”, conventioneel, agressief tegen de bedreigers van hun tradities waarin gezin en seksuele moraal bovenaan staan, tegen kunst en wetenschap, en geloven in complotten. Rechtse mensen zijn fascisten.

Als de arbeider tevreden thuis zit achter z’n biefstukje, dan moet het maar van de studenten komen

Tegen de verborgen machtsstructuren die rechts in de samenleving heeft aangebracht, moet opstand komen, radicaal en militant, ook met ondemocratische middelen. Als de arbeider tevreden thuis achter z’n biefstukje zit, dan moet het verzet maar van de studenten komen. Die verborgen structuren uiten zich –voor wie goed kijkt, en wakker (”woke”) is– in discriminatie: van niet-blanke (niet-”witte”) mensen, van migranten, van mensen wier seksualiteit afwijkt van de traditionele opvattingen over man/vrouw en gezin.

Wie „homofoob” of „transfoob” is en een bepaalde seksuele identiteit gebaseerd op een gevoel gewelddadig onderdrukt (ook al is het in een pastoraal gesprek), is net zo erg als de Joden die bezig zijn met genocide in Gaza.

Judith Butler, beroemd vanwege haar invloedrijke uitspraken over geslacht als een sociale, onderdrukkende constructie, betoogt bijvoorbeeld dat de acties van Hamas op 7 oktober 2023 als „gewapend verzet” moeten worden gezien en dat er een einde moet komen aan de „koloniale structuren” in Gaza die in een genocide uitmonden.

De discussie over ons taalgebruik en aanspreekvormen (”pronouns”) en het protest tegen de oorlog in Gaza zijn onderdeel van één agenda en één beweging, gedragen door mensen die het door hebben en gericht tegen mensen die zo ”woke” nog niet zijn. En dat niet alleen in Nederland, maar ook elders in Europa, ja wereldwijd.

De kritische theorie van de Frankfurter Schule heeft een vertaling gevonden in de Queer Theory, de Critical Race Theory en de Intersectionaliteit – en keert zich tegen het „diep verdorven” systeem van het Westen. Dat systeem zou zich kenmerken door geloof in een binaire schepping, door racisme dat diep in rechtssysteem en politiek zit ingebakken, en door allerlei vormen van discriminatie op basis van gender, kaste, etniciteit, sociale klasse, seksualiteit, religie, handicap en gewicht.

De strijd tegen „onderdrukkende machtshebbers” verenigt dezer dagen dus progressief links en het islamisme in gewelddadige demonstraties. En die keren zich allang niet meer uitsluitend tegen de geniepige machtsstructuren van de consumptiemaatschappij, maar tegen het Westen als zodanig, inclusief het christelijk geloof dat de cultuur van het Westen heeft gevormd.

De auteur is historicus en publicist, en doceert kerkgeschiedenis aan het Hersteld Hervormd Seminarium.