Aan de stroom van publicaties over het brein is weer een exemplaar toegevoegd. Nu door Daniel Yon, hoogleraar cognitieve neurowetenschappen en experimentele psychologie aan de University of London. Terwijl veel breinboeken vooral meer van hetzelfde bieden, springt het werk van Yon eruit. Het richt zich op de vraag hoe een biologisch orgaan in een behuizing van bot in staat is de bezitter informatie te verschaffen over de complexe materiële buitenwereld en de nog complexere binnenwereld van gedachten, gevoelens en emoties. Zelfs informatie aanreikt over de gemoedstoestand van medemensen. En op welke wijze brengt de grijze massa in ons hoofd opvattingen tot stand, ideeën die na verloop van tijd weer kunnen wijzigen?

Het zijn deze intrigerende vragen waarop Yon in ”Een truc van de geest” antwoord probeert te geven. Zijn grondstelling is dat het brein functioneert als een interne wetenschapper. Zoals een academische onderzoeker op basis van metingen en eerder verkregen kennis hypothesen opbouwt, is ook het brein continu bezig met het ontwikkelen van theorieën over de materiële buitenwereld, medemensen en zichzelf. Die bepalen het paradigma waarbinnen nieuwe informatie een plek krijgt. Terecht, tenzij de opgebouwde hypothesen onjuist zijn. Dat laatste is mogelijk in de wetenschap, leert de geschiedenis. Op dezelfde wijze kan het brein fundamentele vergissingen maken.

Ontsporing

In het eerste deel van zijn boek beschrijft de neurowetenschapper hoe de hersenen zich een beeld vormen van de materiële buitenwereld. Ze worden van informatie voorzien door de zintuigen. Op basis van de aangevoerde meetresultaten, vrij ruw materiaal, ontwikkelt het brein via analyse en interpretatie een theorie over de buitenwereld. Ontbrekende informatie wordt aangevuld vanuit eerder opgedane kennis en ervaring. De werking van de hersenen vertoont volgens Yon sterke overeenkomst met AI-logaritmen.

Onjuiste hypothesevorming en daarop gebaseerde verwachtingen kunnen leiden tot kokervisie en zelfs ernstige psychiatrische problematiek

Meestal pakt dit goed uit, maar niet altijd. Onjuiste hypothesevorming en daarop gebaseerde verwachtingen kunnen leiden tot kokervisie en zelfs ernstige psychiatrische problematiek, zoals waandenkbeelden en hallucinaties. De hersenen beginnen waar te nemen wat ze verwachten. „Uitgerust met zo’n onjuiste hypothese kunnen we uiteindelijk het gevoel krijgen dat we invloed kunnen uitoefenen op iets wat buiten onze macht ligt, of het gevoel kwijtraken dat we invloed kunnen uitoefenen op zaken waarover we wel degelijk controle hebben.”

Met een veelheid aan voorbeelden illustreert de auteur de relatie tussen opgestelde innerlijke theorieën, bijbehorende verwachtingen en de ervaren realiteit in dat wat mensen zien, horen en bespeuren. Een realiteit die lang niet altijd overeenkomt met die van anderen.

Blinde vlekken

De aanleg van de hersenen voor het ontwikkelen van theorieën maakt het ook mogelijk om de eigen mentale wereld en zelfs die van anderen te beoordelen. Onder meer op grond van lichaamstaal. Ook daarbij speelt ervaring een rol. Daar ligt tegelijk een zwak punt. Die ervaring is doorgaans opgedaan binnen een bepaalde cultuur en een redelijk gelijkvormige groep. Dat levert onvolledige modellen op, ongeschikt voor het ‘lezen’ van de gedachten en gevoelens van mensen uit andere groepen en culturen.

Onjuiste theorievorming over de eigen binnenwereld, onder meer door teleurstellingen dan wel successen in het leven, kan leiden tot onderschatting van eigen mogelijkheden of tot een soms schromelijke overschatting. Het gevormde model wordt de lens waardoor we onszelf gaan bekijken, een lens die een sterk vertekend beeld kan geven.

Het laatste deel van het boek gaat in op de mogelijkheid van het brein om nieuwe ideeën te omarmen en zo tot een paradigmawisseling te komen. De kans daarop is volgens Yon het grootst in tijden waarin er veel verschuift en het vertrouwde wankelt. „Op elk willekeurig moment zien we de wereld en onszelf misschien wel door de lens van de beste theorie waarover de hersenen beschikken, omdat het lijkt of de wereld niet anders zou kunnen zijn. We blijven echter openstaan voor de mogelijkheid dat er verrassende anomalieën aan de horizon verschijnen, mogelijkheden die we per definitie nooit kunnen voorspellen. Dus blijven we openstaan voor het aanpassen, verfijnen en vervangen van de theorieën in ons hoofd. (…) Net als de wetenschap is je geest een werk in uitvoering.”

Steekproef

De Engelse hoogleraar baseert zijn ideeën vooral op neurowetenschappelijke en psychologische onderzoeken waarbij gebruik is gemaakt van functionele MRI. Dat onderzoek maakt zichtbaar welke delen van het brein actief worden bij specifieke situaties en emoties, variërend van afgunst tot tevredenheid. Op grond van zijn betoog stelt Yon relativerend vast dat ook zijn visie op de werking van het brein berust op een gevormde theorie. „Gebaseerd op een kleine steekproef onder de Amerikanen en Europeanen die zijn komen opdagen voor experimenten in neurowetenschappelijke laboratoria.”

Concluderend kan worden vastgesteld dat volgens Yon geen objectieve werkelijkheid bestaat. Elk brein construeert zijn eigen, subjectieve realiteit, in een samenspel van biologische en cognitieve processen, bestaande verwachtingen en eerder opgedane ervaringen. De gecreëerde hypothesen kleuren de binnenkomende signalen. Daardoor kan de perceptie per individu sterk verschillen. Niet alleen in dat wat we zien of horen, maar ook in hoe we onszelf en anderen beoordelen.

Het is juist de ‘harde’ neurowetenschap die aantoont hoe kneedbaar onze werkelijkheid kan zijn. Dat relativeert voor Yon het onderscheid tussen harde en zachte wetenschappen. Voor het doorgronden van het menselijk brein zijn volgens hem ook filosofen, schrijvers en kunstenaars van betekenis.

Evolutie

Het spreekt voor zich dat er in de visie van de auteur ook geen sprake is van objectieve waarheid, laat staan van de mogelijkheid van een fundamentele verandering van denken door goddelijk ingrijpen. Net als het overgrote deel van de (neuro)wetenschappers verklaart hij alle ontwikkeling, materieel en immaterieel, vanuit evolutie. Hoewel deze theorie, bepalend voor het moderne wetenschappelijke paradigma, nog altijd grote gaten bevat, presenteert hij die als onomstotelijk feit. In het licht van zijn eigen boek is dat een merkwaardige inconsequentie.

Het beste wapen tegen manipulatie van buitenaf en onjuiste innerlijke theorievorming is een leven bij de Schriften

Het blijft voor de lezer een raadsel hoe materie de menselijke geest kan verwekken en zowel rijke gedachten als destructieve opvattingen kan voortbrengen. Het genereren van de geest door materie is, in de woorden van Daniel Yon, misschien wel „de vreemdste truc van de natuur”. Een raadsel dat met de evolutietheorie onbeantwoord zal blijven.

Complottheorieën

Dit neemt niet weg dat de Londense hoogleraar een fascinerend boek heeft geschreven. Het biedt inzicht in het ontstaan van innerlijke overtuigingen. De vorming van complottheorieën in bange tijden is vanuit de door Yon geboden informatie goed verklaarbaar. „Als onze geest gevoed wordt met een dieet van bevooroordeelde gegevens, zullen de voorspellende processen in ons hoofd verwachtingen vormen die deze vooroordelen weerspiegelen.”

Het is een gevaar dat aan christenen niet voorbijgaat. Het beste wapen tegen manipulatie van buitenaf en onjuiste innerlijke theorievorming is een leven bij de Schriften. Niet alleen de bekende delen, maar de volle openbaring van God. Met daarbij het gebed om de verlichting door Zijn Geest.

Een truc van de geest. Hoe je brein jouw realiteit uitvindt

Daniel Yon

uitg. Atlas Contact

316 blz.

€ 24,99