Dat bleek donderdag tijdens een opmerkelijke zitting bij de Raad van State in Den Haag.

Drie media –dagblad NRC, Omroep Gelderland en het platform voor onderzoeksjournalistiek Follow the Money– proberen al sinds 2022 inzage te krijgen in de bedrijfsgegevens van veehouderijen in Nederland. Het gaat onder meer om de locaties van de stallen en de aantallen dieren.

De journalisten willen hiermee nagaan hoe effectief het stikstofbeleid van de overheid is. Ze hebben de gegevens met een beroep op de Wet open overheid opgevraagd bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN).

De vorige landbouwminister, Piet Adema, wilde ze al openbaar maken, maar Wiersma trok dat besluit in januari 2025 in. De bewindsvrouw van BBB-huize vond dat de communicatie naar de veehouders onvoldoende was geweest. Boeren moeten alsnog de gelegenheid krijgen om verzet aan te tekenen, vindt zij.

Bedreigingen

Op dat moment liep al een rechtszaak tegen het ministerie van de radicale boerenorganisatie Farmers Defence Force (FDF) en de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV). FDF en NMV willen openbaarmaking voorkomen. Zij zijn bang dat boeren en hun gezinnen te maken krijgen met stalbezettingen, intimidatie en bedreigingen van actievoerders.

In juli vernietigde de rechtbank Overijssel het besluit van minister Wiersma en verklaarde ook de bezwaren van FDF en NMV ongegrond. Zowel het ministerie als de boeren gingen in beroep. Vorige week haakte LTO Nederland, de traditionele spreekbuis van agrarisch Nederland, daarbij aan.

De zitting donderdag was opmerkelijk, omdat de hoogste bestuursrechter van het land deze onder stoom en kokend water had belegd. Normaliter kan het wel een jaar of langer duren voordat een hoger beroep behandeld wordt. In dit geval is het nog maar zeven weken geleden dat de rechtbank in Zwolle de bestreden uitspraken deed.

Versneld

De drie media, die in de tussentijd ook nog een kort geding tegen het ministerie aanspanden, hadden de Raad van State om een versnelde zitting gevraagd. Staatsraad (aanduiding voor rechter bij de Raad van State) Willemien den Ouden legde donderdag uit waarom aan dat verzoek tegemoet is gekomen. Het gaat om een „spoedeisende” zaak, zei ze, „vanwege het grote belang van alle partijen”. Ze verwees ook naar het „intensieve maatschappelijk debat” over stikstof, dat gebaat is bij snelle duidelijkheid.

Minister Wiersma wil alle boeren een brief sturen, zodat die de kans krijgen om bezwaar te maken

Tijdens de zitting legden de drie staatsraden vooral de advocaat van minister Wiersma, Elisabeth Pietermaat, het vuur na aan de schenen. Waarom wil de minister de zogeheten zienswijzeprocedure voor de boeren overdoen, wilden ze weten. En is Wiersma haar boekje niet te buiten gegaan door het aanvankelijke besluit tot openbaarmaking van de gegevens in te trekken?

Pietermaat erkende dat het „onvermijdelijk” is dat de gegevens „op enig moment openbaar zullen moeten worden gemaakt”. Maar de minister wil dat dit zorgvuldig gebeurt. Weliswaar was de openbaarmaking destijds aangekondigd in de Staatscourant, maar zo’n mededeling gaat aan veel boeren voorbij. Minister Wiersma wil alle boeren een brief sturen, zodat die de kans krijgen om bezwaar te maken en desnoods naar de rechter te stappen.

Volgens Pietermaat is het bij zaken die individuele burgers raken gebruikelijk dat de overheid de betrokkenen aanschrijft. „De minister vindt het gek dat er bij boeren een uitzondering wordt gemaakt”, zei ze. Dat het in dit geval veel werk betekent, omdat het om tienduizenden bedrijven gaat, mag volgens haar niet uitmaken.

De advocaat vergeleek het openbaar maken van adressen met „kijken achter de voordeur”. Boeren zijn daar bezorgd over en voelen zich onveilig. Dat is „niet onterecht”, zei Pietermaat, die in dit verband verwees naar de recente brandstichting bij een kippenslachterij in Oosterblokker, de bezetting van slachterijen door buitenlandse activisten en mediaberichten over intimidatie en bedreiging van boeren.

FDF-woordvoerder Lambert Polinder wees erop dat bij een begin dit jaar door de agrarische sector geopend meldpunt al meer dan honderd meldingen zijn binnengekomen. Die variëren van anonieme bedreiging tot pogingen om stallen binnen te sluipen.

Tsunami

Polinder noemde ook de „tsunami van handhavingsverzoeken”, die stikstofactiegroep MOB onlangs aankondigde. Ook NMV-gemachtigde Mieke Smits vreest „vergunningsactivisme” als de data die de journalisten opvragen straks „voor eenieder” beschikbaar zijn. MOB wil dat de provincies zogeheten PAS-melders, boeren zonder geldige natuurvergunning, aanpakken. Voor de handhavingsverzoeken heeft MOB hun adressen nodig.

Tijdens de zitting kwam ook de vraag ter sprake wat nu precies valt onder de „emissiegegevens” die het ministerie straks openbaar wil maken. FDF, NMV en LTO vinden dat Nederland dat begrip veel te ruim opvat. Onder verwijzing naar richtlijnen van de Europese Commissie en uitspraken van Belgische en Duitse rechters stellen de boerenorganisaties dat namen, adressen en aantallen dieren er niet onder vallen, en niet openbaar gemaakt hoeven worden.

Onder emissiegegevens vallen volgens hen alleen cijfers over de uitstoot van gassen als ammoniak en methaan

Volgens LTO-advocaat Kostijn van Ginkel geeft de privacywet Avg de overheid de ruimte om gegevens die de persoonlijke levenssfeer van boerengezinnen raken, niet openbaar te maken.

Traineren

Bas van Beek, journalist bij Follow the Money, beschuldigde het ministerie van het opzettelijk traineren van Woo-verzoeken. Zijn collega Rik Wassens van NRC noemde de opgevraagde informatie „minimaal, proportioneel en vereist om ons werk te doen: betrouwbaar berichten over een van de grootste crises van deze tijd, het terugdringen van de stikstofuitstoot”.

Wassens zei „geen enkele afbreuk” te willen doen aan gevoelens van onveiligheid bij boeren.

Hij stelde alleen de dieraantallen en locaties van stallen nodig te hebben om te kunnen berekenen hoeveel stikstof wordt uitgestoten en waar die neerslaat. Nu de overheid miljarden euro’s uitgeeft aan uitkoop van veehouderijen, mag ze de maatschappij die informatie niet onthouden, aldus Wassens.

Van Beek drong bij de Raad van State aan op een snelle uitspraak met het oog op de aanstaande Prinsjesdag en de parlementsverkiezingen. Staatsraad Den Ouden zei „zo snel mogelijk” uitspraak te doen, maar kon geen termijn noemen.

Advocaat Pietermaat vroeg, als de Raad van State het hoger beroep afwijst, de minister „de ruimte te gunnen” de boeren dat per brief mee te delen. Wiersma denkt daar acht weken voor nodig te hebben.