Journalist mogen zijn én wonen in de Krantstraat is een opvallende combinatie. In Veenendaal doe ik dat nu al dertien jaar. Geregeld worden er opmerkingen over gemaakt in contacten voor mijn artikelen. „Krijg vraag van journalist met kantoor op de Krantstraat. Lijkt taalgrapje uit Donald Duck, maar is echt”, meldde een door mij benaderde woordvoerster ooit op Twitter. Dergelijke reacties benut ik altijd om kort de achtergrond van de straatnaam uit te leggen.

In een deel van de nieuwbouwwijk Veenendaal-Oost zijn de straten vernoemd naar slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Veronica Vrij-Krant (1909-1944) is een van hen. Haar man Meijer, boekhouder, was in augustus 1941 aan tuberculose overleden. In de lente van 1942 verliet Veronica hun woning aan de Prins Bernhardlaan in Veenendaal om met zoontje Harry, die officieel Hartog heette, onder te duiken in Utrecht. Later kwamen ze in Bussum terecht. Hun onderduikadres daar werd verraden. Harry vierde zijn vijfde en laatste verjaardag in Kamp Westerbork. Op 3 september 1944 zaten Veronica en Harry –net als Anne Frank– in de laatste trein die vandaar vertrok naar Auschwitz, waar ze werden vergast.

Harry Vrij heeft voor mij sinds kort een gezicht. In het nieuwe lustrumboek van Oud Veenendaal is een foto van hem als peuter opgenomen. Van zijn jonge moeder Veronica kon helaas geen afbeelding worden achterhaald.

De Historische Vereniging Oud Veenendaal geeft iedere vijf jaar een jubileumpublicatie uit. Die van 2025 is samengesteld door de sinds 2009 actief zijnde werkgroep Graven Oorlogsslachtoffers Munnikenhof. Jaarlijks zet die op de algemene begraafplaats De Munnikenhof in Veenendaal, waar de meeste beschreven slachtoffers begraven liggen of lagen, rond 4 mei een gemarkeerde wandelroute uit langs hun graven. De werkgroep plaatst ook tekstborden met een foto van het slachtoffer en een beschrijving hoe hij of zij omkwam.

Aanslag

Het jubileumboek ”Verbonden door Veenendaal. Oorlogsslachtoffers samengebracht” verhaalt over de 244 slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog die een zekere connectie met Veenendaal hadden. Ze werden er geboren, ze woonden er, ze werkten er, ze zaten er ondergedoken, ze waren er geëvacueerd of gemobiliseerd, ze kwamen er om of werden er begraven.

Vijf Italiaanse krijgsgevangenen werden dodelijk getroffen toen een geallieerd vliegtuig hun kamp in Veenendaal beschoot

Het verzet tegen de Duitsers kostte het leven van 25 mannen. Zeven personen waren slachtoffers van represaillemaatregelen; zo moesten zes verzetsstrijders boeten voor een aanslag op een Duitse officier. Tijdens de oorlog en kort na de bevrijding kwamen in totaal acht tieners om het leven door ongevallen met munitie. Veenendaalse dwangarbeiders stierven in Duitsland.

Tot de 244 slachtoffers behoren ook een zigeunermeisje en een Canadese piloot. Vijf Italiaanse krijgsgevangenen werden dodelijk getroffen toen een geallieerd vliegtuig hun kamp in Veenendaal beschoot.

Nederlands-Indië is niet vergeten. Eén oud-inwoner van Veenendaal sneuvelde in de Slag in de Javazee, één man overleed door uitputting tijdens werk aan de Birmaspoorlijn en zes oud-Veenendalers kwamen om in interneringskampen.

Volledigheid

Het rijk geïllustreerde overzichtswerk kan ongetwijfeld andere historische verenigingen inspireren ook een dergelijk boek te produceren. Terloops krijgt de lezer belangrijke momenten uit de lokale oorlogsperiode mee. In zijn streven naar volledigheid heeft de werkgroep zijn taak heel ruim opgevat. Ook slachtoffers die slechts een maand of net een jaar in Veenendaal hebben gewoond of er weliswaar geboren waren, maar al decennia voor de oorlog naar elders verhuisden, krijgen een plaats in het boek.

Aangrijpend zijn citaten uit brieven van omgekomen gemobiliseerde militairen. Indruk maakt ook de plotselinge dood van de 9-jarige Marietje van Ravenswaaij in november 1944. Met haar zus, haar broer en haar zusje mag ze een cadeautje gaan kopen. Marietje rent voorop en roept: „Wie d’r ’t eerste aan de hoek is.” Iets verderop lopen drie Duitse militairen. Ineens klinkt een geweerschot. De kogel gaat dwars door het hoofd van Marietje. Ze sterft vlak voor haar ouderlijk huis. Op de reformatorische Calvijnschool in Veenendaal liggen haar schoolspulletjes in een speciale vitrine, zodat ze niet vergeten wordt.

Verbonden door Veenendaal: oorlogsslachtoffers samengebracht

Werkgroep Graven Oorlogsslachtoffers Munnikenhof

uitg. Historische Vereniging Oud Veenendaal

336 blz.

€ 24,95