Een kleine veertig jaar later lijkt dr. A.J. (Arjan) Plaisier, emeritus predikant binnen de Protestantse Kerk in Nederland, deze hartenwens van de kortgeleden overleden collega handen en voeten te geven. Hij doet dat door middel van zijn boek ”Een tijd om te helen”. Ondertitel: ”Naar een zichtbare eenheid van Rome en Reformatie”. Daarin bepleit hij met zoveel woorden de concrete eenwording van de Rooms-Katholieke Kerk enerzijds en de kerken die schatplichtig zijn aan de 16e-eeuwse Reformatie anderzijds. En wel op basis van het gemeenschappelijk geloof in Christus, aldus dr. Plaisier.

Lees ook

Theologen willen verenigde kerk

Een jaar eerder liet het Platform Rome-Reformatie, waarvan dr. Plaisier voorzitter is, van zich horen door middel van een verklaring. Tegen de achtergrond van een verscheurde kerk in Nederland en elders, en constaterend dat de kerk in onze postchristelijke tijd gemarginaliseerd raakt, riepen de voorgangers en theologen van het platform op om de roep van Christus tot eenheid te gehoorzamen. Niet om te vervallen in „een oecumene van de grootste gemene deler” maar om te zoeken naar wegen van geestelijke herkenning en zichtbare vereniging.

Vroege Kerk

Het boek van dr. Plaisier heb ik gelezen als een nadere uitwerking van deze verklaring. De inhoudelijke tegenstellingen van vroeger en nu mogen geen onoverbrugbare kloven meer vormen. Vandaar dit boek. De onderscheiden tradities van Rome en Reformatie zijn volgens hem welbeschouwd niet meer dan „vervoegingen binnen het ene geloof”, zoals verwoord in de belijdenissen van de Vroege Kerk. De schrijver tekent daarbij wel aan dat het natuurlijk onzinnig zou zijn om te denken „dat de breuk tussen Rome en Reformatie met een pennenstreek ongedaan gemaakt kan worden. De heling van de breuk op het allerlichtst zou een karakterloze kerk opleveren. De kerk leeft niet van koehandel, maar van de waarheid van God.” „Wij willen een lastige oecumene”, aldus zijn toelichting tijdens een andere gelegenheid.

In reformatorische kring zijn wij al te zeer gewend geraakt aan het bestaan van veel kerken naast en tegenover elkaar

In zijn boek zoekt dr. Plaisier moedig de fronten op en verkent die. Hij doet dat helder en herkenbaar en met verantwoording van zijn bronnen. De breuken tussen Rome en Reformatie brengt hij op de noemer van acht woordparen die de inhoudelijke tegenstellingen aangeven. Dat zijn achtereenvolgens 1. Geloof en werken, 2. Woord en sacrament, 3. Eucharistie en Heilig Avondmaal, 4. Schrift en traditie, 5. Jezus en Maria, 6. Oog en oor, 7. De paus en de ouderling, en 8. Natuur en genade. Bij elk van deze thema’s geeft hij de elkaar tegensprekende standpunten weer en probeert hij die te overbruggen. Daarbij stuit hij meermalen op „reële obstakels”, zo erkent hij. Toch meent hij dat de breuk niet langer houdbaar is. Tegen het slot van het boek geeft hij aanwijzingen voor de manier waarop de weg naar de zo gewenste vereniging gestalte kan krijgen.

Dr. Plaisier schreef een boeiend boek. Dat zonder meer. Zijn worsteling om in de bedding van het ene katholieke en apostolische geloof ruimte te zoeken voor de twee traditiestromen van Rome en Reformatie binnen de ene kerk is zonder twijfel integer. Ik zou zijn hartstocht voor heling en verzoening dan ook in eerste instantie positief willen waarderen. In reformatorische kring zijn wij, wat mij betreft, al te zeer gewend geraakt aan het bestaan van veel kerken naast en tegenover elkaar. Wie heeft er nog deernis met het gruis? Waar is er besef van schaamte en schande vanwege de schuldige verdeeldheid, waarmee we nota bene nog makkelijk kunnen leven ook? Kunnen we het niet meer met elkaar vinden, dan klinkt er hier en daar zelfs een suggestie tot herverkaveling (sic). Zodat we over enige tijd weer wat comfortabeler in onze kerkelijke huid zitten. Voor zolang als het duurt. Vanuit welk kerkbegrip leven we eigenlijk? Niet het Bijbelse, zo vrees ik.

Lees ook

Emden ligt bij Nunspeet

Vast en bondig

Ondertussen belijdt een gereformeerd christen de ene katholieke kerk als de heilige vergadering van ware gelovigen in Christus, namelijk zij die al hun zaligheid verwachten in Jezus Christus. Deze kerk kenmerkt zich door de zuivere Evangelieprediking en de Bijbelse sacramentsbediening en (zo nodig) tuchtoefening. Wat zich als kerk presenteert maar aan deze vereisten niet voldoet, wordt beleden de valse kerk te zijn. Zo staat het in onze papieren. Met dit getuigenis wordt de belijdenis aangaande de kerk van Christus onder ons voor vast en bondig gehouden. Betekent dit dat er in de kerk van Rome geen ware christenen zijn? Laten we ons dat oordeel niet aanmeten. Zelfs in zijn ferme brief aan kardinaal Sadoletus (1536) schrijft Calvijn: „Dat onder uw bestuur gemeenten van Christus voorkomen, ontkennen wij niet!”

Lees ook

Eijk: Leer en vervloekingen Trente „onverkort” van kracht

Toch liggen met name rond kerk, ambt en Schriftleer fundamentele verschillen levensgroot op tafel. Van iets anders heeft dr. Plaisier mij in zijn sympathieke boek niet kunnen overtuigen. Dat wordt overigens van rooms-katholieke zijde evenzeer erkend. Nog in 2014 verklaarde kardinaal Eijk –niet de eerste de beste in onze kerkprovincie– dat de vervloekingen die het Concilie van Trente over de leer van de Reformatie uitsprak „nog onverkort van kracht” zijn. Eerherstel voor de reformator Luther bijvoorbeeld zit er volgens deze kerkvorst niet in. „Hij week op belangrijke punten af van de leer van de Katholieke Kerk. En die leer blijft zoals ze is…”

De reformatoren beoogden niet anders dan terugkeer naar de leer en praktijk van de Vroege Kerk

Het meest fundamentele verschilpunt ligt wat mij betreft in de Schriftleer. Hoezeer de traditie van de kerk der eeuwen mij ook lief is, een tweede normerende bron van openbaring, zoals Rome ons wil doen geloven, is zij niet. Ook dr. Plaisier erkent dat „er geen gezagsbron of instantie is die op gelijk niveau naast, laat staan boven de Schrift staat”. Toch heeft hij het even later over „het gelijk van Rome”. Uiteindelijk komt hij in dit verband niet verder dan de oproep tot een „blijvende bezinning op de bronnen van het geloof”. Hier gaat het wat mij betreft echt mis. Hier wordt immers de zekerheid van de zaligheid, die met het Woord en het Woord alleen staat of valt, aan de kerk ontnomen. In zijn al genoemde brief aan Sadoletus daagt Calvijn zichzelf en zijn geleerde opponent voor Gods rechterstoel, en getuigt hij voor God en mensen „dat hij niets anders zoekt dan de heerschappij van het Woord”. Alles wat zich baseert op een andere grondslag zal, naar het getuigenis van de Schrift zelf, geen dageraad hebben.

Moederkerk

In zijn concluderende hoofdstuk spreekt dr. Plaisier uit dat Rome met recht de moederkerk van het Westen genoemd kan worden. „Het is de kerk die door opvolging van de apostelen teruggaat tot de kerk van het Nieuwe Testament.” Deze stelling is mijns inziens in het licht van de gereformeerde belijdenis niet houdbaar. Mogen we aannemen dat de kerk van Augustinus en Bernardus dezelfde is als het instituut van Rome nu? Liggen daar niet de uitdrijving van Luther en anderen alsmede de vloekuitspraken van Trente in de 16e eeuw tussen? Let wel, die anathema’s betroffen de belijdenis van de rechtvaardiging door het geloof alléén! Naar een woord van Calvijn beoogden de reformatoren niet anders dan terugkeer naar de leer en de praktijk van de Vroege Kerk. „De oude kerk staat aan onze zijde”, zo verklaart hij. „De Reformatie heeft de prediking van de ‘nije lere’ niet verstaan als de stichting van een nieuwe kerk, maar als terugkeer tot de katholieke gestalte van de moederkerk” (W. van Vlastuin).

Al met al. Tijd voor terugkeer naar de moederkerk? Tijd voor eenheid tussen protestanten en rooms-katholieken? Geve de Koning van de kerk het te gebeuren. Als verhoring van Zijn gebed: „Heilig ze in Uw waarheid! Uw Woord is de waarheid. Opdat ze allen één zijn…”

Een tijd om te helen. Naar een zichtbare eenheid van Rome en Reformatie

Arjan Plaisier

uitg. KokBoekencentrum

272 blz.

€ 21,99