De zorg was opnieuw een belangrijk verkiezingsthema. Kosten voor defensie moeten omhoog, kosten voor de zorg moeten omlaag. Geen partij ontkomt eraan: de stijgende zorgkosten drukken zwaar op de begroting.

De kosten stijgen, personeel is schaars en de vergrijzing zet flink door. Over tien jaar zal bijna een kwart van de bevolking 65-plus zijn. En dat betekent: meer chronische aandoeningen, meer behoefte aan langdurige zorg, meer druk op mantelzorgers en zorgprofessionals.

Gezondheid is geen product dat je koopt maar een goed dat we samen dragen

Politici spreken daarom over ”hervormen”, ”besparen” of ”efficiënter organiseren”. Maar zelden gaat het over wat dat eigenlijk betekent. Want bezuinigen op zorg is nooit alleen een financiële kwestie. Het raakt aan hoe we als samenleving omgaan met kwetsbaarheid, ouderdom en afhankelijkheid.

De zorg is geen gewone markt. Dat lijkt een open deur, maar in de politieke praktijk wordt ze vaak wel zo behandeld. Al decennialang is het idee leidend dat marktwerking zorgt voor betere kwaliteit en lagere kosten. Ziekenhuizen moeten met elkaar concurreren, verzekeraars moeten scherp inkopen en patiënten zijn ”consumenten” die ”keuzes” maken. Het klonk ooit modern en efficiënt. Maar inmiddels weten we beter: concurrentie in de zorg heeft zelden geleid tot wezenlijke kostenbeheersing. Wel tot bureaucratie, wantrouwen en hoge administratieve lasten.

Wie wil zien waartoe doorgeschoten marktdenken kan leiden, hoeft alleen maar naar de Verenigde Staten te kijken. In een recente analyse in The Lancet werd beschreven hoe decennia van marktgericht beleid in de VS de zorg hebben uitgehold. Ondanks zijn ongeëvenaarde medische kennis en technologie presteert het Amerikaanse zorgsysteem dramatisch slecht. Miljoenen Amerikanen hebben geen toegang tot betaalbare zorg, terwijl het land meer uitgeeft aan gezondheidszorg dan welke natie ook. Dat komt niet door een gebrek aan middelen, maar door de manier waarop het systeem is ingericht: als markt. Publieke programma’s als Medicaid en Medicare, bedoeld voor kwetsbare groepen, zijn deels uitbesteed aan particuliere verzekeraars die winst moeten maken voor hun aandeelhouders. Investeringsfondsen hebben inmiddels controle over ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en verpleeghuizen. Hun horizon is niet de gezondheid van de patiënt, maar het rendement op korte termijn. Het resultaat is een paradoxaal systeem: een van de duurste ter wereld, maar met schrijnend slechte uitkomsten voor wie afhankelijk is van zorg. Het is een waarschuwing die we in Nederland ter harte moeten nemen, juist nu hier de roep om bezuinigingen weer klinkt.

Want ook bij ons groeit de invloed van commerciële prikkels. Zorgaanbieders worden afgerekend op productie, niet op kwaliteit. Investeerders nemen huisartsenpraktijken over. Ouderenzorginstellingen moeten vechten om contracten. En in verkiezingstijd klinkt het dan: „De zorg kan slimmer, efficiënter, goedkoper.” Natuurlijk, niet iedere vorm van efficiëntie is verkeerd. Maar zodra winst het doel wordt, raakt de kern van de zorg –menselijke waardigheid, barmhartigheid, solidariteit– uit beeld.

We kunnen de ogen niet sluiten voor de financiële realiteit. De zorg moet betaalbaar blijven. We kunnen niet onbeperkt meer geld blijven uitgeven. Maar bezuinigen op de verkeerde plek is geen oplossing; het is uitstel van ellende. Als we de zorgkosten echt willen beheersen, zullen we keuzes moeten maken die de menselijke maat centraal stellen. Dat betekent bijvoorbeeld: minder verspilling door betere samenwerking tussen eerste en tweede lijn. Minder bureaucratie en administratie, zodat zorgverleners hun tijd weer aan mensen kunnen besteden. Meer preventie, zodat ziekten worden voorkomen in plaats van behandeld. En misschien vooral: een herwaardering van de publieke verantwoordelijkheid. Gezondheid is geen product dat je koopt, maar een goed dat we samen dragen.

Juist vanuit christelijk perspectief is dat een belangrijk uitgangspunt. Zorg is geen terrein waarop de wet van vraag en aanbod onverkort mag gelden. Het gaat om zorg voor de naaste, om recht doen aan wie kwetsbaar is. In die zin is de manier waarop we ons zorgstelsel inrichten ook een morele keuze. Gaan we richting een Amerikaans model, waarin de sterkste wint en de zwakste buiten de boot valt? Of durven we vast te houden aan een systeem waarin solidariteit leidend blijft, ook als dat politieke moed en financiële offers vraagt?

De komende maanden zullen politici druk zijn met cijfers, percentages en budgettaire marges. Maar achter die cijfers gaan mensen schuil: ouderen die zorg nodig hebben, verpleegkundigen die uitgeput raken, gezinnen die hun premie niet meer kunnen betalen. Een gezonde samenleving begint niet bij de markt, maar bij barmhartigheid. Dáár had de verkiezingsdiscussie over zorg moeten beginnen. En moeten eindigen.

De auteur is hoogleraar kinderlongziekten.