„Een van de cruciale kwesties van onze tijd is de vraag of in de Stille Oceaan het nieuwe, welvarende en militair machtig geworden China en de Verenigde Staten naast elkaar kunnen bestaan.” Dat schrijft Van de Ven (1958) in ”Bloedrode dageraad. De Tweede Wereldoorlog en de geboorte van het moderne Azië”. Enkele regels later voegt de hoogleraar moderne Chinese geschiedenis aan de Universiteit van Cambridge daaraan toe: „Er zijn weinig geruststellende precedenten voor vreedzame co-existentie tussen een opkomende en een gevestigde macht in een en dezelfde regio.”

Lees ook

Relatie VS en China niet verslechterd na top Trump en China, grote doorbraken blijven uit

Van de Vens boek is sinds half juni verkrijgbaar. In twaalf hoofdstukken zet hij de recente geschiedenis van Azië uiteen, met nadruk op China, India en Indonesië. Hij begint rond 1800, toen China en India nog grote spelers op het wereldtoneel waren en Europese mogendheden hun greep op Azië verstevigden.

De auteur beschrijft de militaire opkomst van Japan en hoe dat land uiteindelijk wordt verslagen. De Tweede Wereldoorlog wakkert antikolonialistische bewegingen aan en leidt ertoe dat Nederland, Groot-Brittannië en Frankrijk hun koloniën verliezen en er nieuwe, onafhankelijke staten ontstaan.

Het laatste hoofdstuk gaat over de Aziatisch-Afrikaanse Conferentie van 1955 in het Indonesische Bandoeng. Daar bevestigden de deelnemende landen volgens de auteur dat Azië was getransformeerd „van een door Europese mogendheden gedomineerd werelddeel naar een regio van onafhankelijke natiestaten”. Op de conferentie „bevestigden ze hun onafhankelijkheid, namen ze een nieuwe rol in de internationale betrekkingen op zich en omhelsden ze een nieuwe collectieve identiteit”.

De door de Tweede Wereldoorlog in gang gezette ontwikkelingen hebben geleid tot een nieuw Azië, betoogt Van de Ven. Inmiddels behoren de economieën van China en India tot de grootste ter wereld en kent ook Indonesië een sterke groei. Van de Ven doceert jaarlijks acht maanden in Cambridge en vier maanden aan de Universiteit van Peking. In een interview via Teams vertelt hij over zijn boek, het leven in China en zijn visie op actuele geopolitieke kwesties.

Wat wilt u zeggen met de boektitel?

„Dat Azië een gewelddadige geschiedenis heeft gekend, waarbij veel doden zijn gevallen en diepe wonden zijn geslagen. Tegelijk kwam daaruit een nieuw tijdperk voort.”

U concludeert dat Azië na alle geweld een „nieuwe vorm van stabiliteit” bereikte. U woont al jaren in China. Hoe ervoer u die ontwikkeling?

„Toen ik er voor het eerst kwam, werkte er niets. Als buitenlander wilde iedereen geld van je en betaalde je voor elk product drie keer de marktwaarde. De samenleving was toen ook heel gewelddadig; in de jaren 80 vielen door geweld evenveel doden als tijdens de Culturele Revolutie in het decennium ervoor. Chinese collega’s ontraadden me soms mijn kinderen mee te nemen naar bepaalde plaatsen, omdat het risico op ontvoering te groot was.

In het hedendaagse China kunnen veel mensen een comfortabel leven leiden. Voor het eerst in de geschiedenis is er voor iedereen genoeg te eten. Exemplarisch voor die verandering is de collega die me ooit ophaalde toen ik een archief in Nanjing wilde bezoeken. Hij reed op een oude fiets, had een versleten T-shirt aan en droeg een korte broek; veel meer had hij niet. Nu bekleedt de man een belangrijke positie op een universiteit, heeft hij een groot appartement en meerdere auto’s. Zijn kinderen wonen in Vancouver en hij vliegt de hele wereld over.”

Onder Xi Jinping neemt de onvrijheid toe. Moet u soms uw tong afbijten op de universiteit?

„De jaren na de Culturele Revolutie waren ook niet gemakkelijk. De maatschappij was gespannen, maar dat is veranderd. Chinezen zijn over het algemeen aardige en humoristische mensen en bemoeien zich niet met de politiek.

Tegelijk gedraagt Xi zich als een paranoïde keizer en mensen moeten zich daartoe verhouden. Ik hoef me niet in te houden, maar ik werk dan ook bij het meest liberale departement van de meest liberale universiteit in het land. In gesprekken kan alles worden gezegd, mits je Xi niet bekritiseert. Publiceren is een ander verhaal. Een uitgever gaat proberen mijn boek in China op de markt te brengen, maar ik denk niet dat het lukt.

„In Azië eindigde het geweld niet na de bevrijding; er vielen meer doden na 1945 dan ervoor”

Hans van de Ven, hoogleraar moderne Chinese geschiedenis

Sommige collega’s moeten meer op hun woorden letten. Sinds een jaar of tien neemt de greep van de Communistische Partij op universiteiten toe. Alle aanstellingen en promoties moeten door de partij worden goedgekeurd. Studenten klagen daarover en willen zich vrij kunnen uiten. Ik verwacht dat er na de huidige president wel iets verandert. Xi is geen groot geleerde, is nooit veel in het buitenland geweest; zijn blik op de wereld is heel anders dan die van jongere generaties die veelal buiten China hebben gestudeerd.

Ik maak weleens de optimistische vergelijking met Groot-Brittannië tussen 1800 en 1850. Met toenemende rijkdom veranderde daar ook het rechtssysteem en kwam er meer vrijheid. Maar het is moeilijk te voorspellen hoe China zich ontwikkelt. Veel mensen hopen dat Xi opstapt of wegvalt, maar hij heeft geen keus. Zodra de president zijn macht opgeeft, riskeert hij te worden gedood of in de gevangenis te worden gegooid. Het politieke systeem heeft nog veel hervormingen nodig voordat het op het niveau van Engeland zit, waar mensen veilig zijn en een voorspelbaar leven kunnen leiden.”

Heeft uw verblijf in China uw kijk op de geschiedenis veranderd?

„Zeker. Toen ik in de jaren 90 over de Tweede Wereldoorlog ging schrijven, was er in het Westen weinig oog voor het Aziatische perspectief. In die periode gingen ook de Chinese archieven open en ik heb veel geprofiteerd van de inzichten van historici met wie ik daar samenwerkte. Dat heeft mijn blik op de oorlog en wat er in Azië is gebeurd veranderd.

Wat die samenlevingen hebben doorgemaakt, zoals gruwelijke hongersnoden waarbij zeker 10 miljoen mensen omkwamen, raakt ook aan verhalen die ik ken van mijn ouders, die als tiener de hongerwinter van 1944 meemaakten. Ik begreep mijn Chinese collega’s daardoor vaak goed, terwijl Britse en Amerikaanse wetenschappers dat minder kunnen plaatsen, omdat ze afkomstig zijn uit samenlevingen die geen hongersnood hebben gekend.”

Taiwan komt meermaals langs in uw boek. Verwacht u een gewapend conflict rond het eiland?

„Ik kan me voorstellen dat Xi Jinping denkt: als ik Taiwan verover, ga ik als een groot man de geschiedenis in en wordt er over duizend jaar nog over me gesproken. Maar zoals de oorlog in Oekraïne laat zien, is een kleiner land niet machteloos. Xi weet ook dat een succesvolle verovering niet zeker is. In dat geval zal hij bekend komen te staan als de man die na veertig jaar ongekende economische groei het land kapot heeft gemaakt.

Ik denk dat Xi voorzichtig genoeg is om die gok niet te wagen. Als er al een conflict komt, verwacht ik dat niet op korte termijn; volgens Chinese documenten en uitspraken is het leger vermoedelijk pas rond 2035 klaar voor zo’n operatie.”

Lukt het China en de VS om uit elkaars vaarwater te blijven in de Stille Oceaan? In uw boek suggereert u van niet.

„Dat is de cruciale vraag. Slagen beide landen erin een manier te vinden om in de Stille Oceaan en Zuid-Chinese Zee samen te leven? China wil een veilige kust en dat is goed te begrijpen. Tegelijk willen de VS de Stille Oceaan niet aan China overlaten en hun invloed in Japan, Taiwan en de Filipijnen behouden. Op zulke momenten moeten knopen worden doorgehakt en onze leiders zijn vandaag de dag niet altijd voorspelbaar. Het vermijden van conflicten zal van beide partijen veel historisch besef, terughoudendheid en een op pragmatische resultaten berustende diplomatie vereisen.”

„Er zijn weinig geruststellende precedenten voor het vreedzaam naast elkaar bestaan van een opkomende en een gevestigde macht”

Hans van de Ven, hoogleraar moderne Chinese geschiedenis

U schrijft dat toeval een grote rol speelt in de geschiedenis.

„Ja, of onvoorspelbare gebeurtenissen. Neem de capitulatie van Japan in 1945. De ene helft van de regering wilde zich overgeven en de andere helft niet. Toen hakte keizer Hirohito de knoop door, waarbij hij zich liet leiden door een adviseur. Als hij dit niet had gedaan, had de oorlog waarschijnlijk nog twee jaar geduurd.

Geschiedenis bestaat niet alleen uit lange ontwikkelingen, maar ook uit dit soort momenten waarop iemand besluit: dit gaan we doen.”

Na de Tweede Wereldoorlog repatrieerden de geallieerden miljoenen Japanse militairen, terwijl de Sovjet-Unie er dwangarbeiders van maakte als herstelbetaling. Was er in het Westen discussie over hoe met Japanners moest worden omgegaan?

„De Britten hebben op kleinere schaal ook Japanners ingezet als dwangarbeiders. Daar bestond destijds wel begrip voor.

Van honderdduizenden Japanners is overigens onbekend wat er met hen is gebeurd. Ik vind dat hun nazaten er recht op hebben dat te weten; daar mag best meer aandacht voor komen. Mijn grootvader is in de Tweede Wereldoorlog tewerkgesteld in Oost-Duitsland en stierf daar een dag na de bevrijding aan dysenterie. Dat ontdekten we pas decennia later. Ik heb de gevolgen daarvan van nabij gezien; mijn moeder is er nooit overheen gekomen.”

Welke historische les uit uw boek zouden mensen ter harte moeten nemen?

„Azië is verweven met ons dagelijks leven en dat zal alleen maar meer worden. Om ons op die toekomst voor te bereiden, is het goed om de geschiedenis van dat continent beter te kennen. Met mijn boek wil ik duidelijk maken dat de Tweede Wereldoorlog veelomvattender is geweest dan het Europese perspectief dat velen op school meekregen. In Azië eindigde het geweld niet na de bevrijding; er vielen meer doden na 1945 dan ervoor.

Een les van de geschiedenis van Azië is hoe om te gaan met het dystopische denken, een opvallend kenmerk van onze tijd. Overal om mij heen zie ik hoe het idee zich verspreidt dat het slecht gaat in de wereld en er geen hoop en toekomst is. Sommigen denken zelfs tot de laatste generatie te behoren. Het gevaar daarvan is dat mensen denken dat alles hopeloos is en niets meer proberen te veranderen.

Aan het begin van de 19e eeuw was dit dystopische denken wijdverbreid in Azië. Maar het leidde ook tot creativiteit en politieke verandering en werd zo een prikkel tot radicale vernieuwing.”

Bloedrode dageraad. De Tweede Wereldoorlog en de geboorte van het moderne Azië

Hans van de Ven

Uitgeverij Nieuw Amsterdam