Als gastpredikant zonder eigen gemeente houd ik vaak op zondagmiddag of -avond dezelfde preek in gemeente B die ik ’s morgens in gemeente A heb uitgesproken. Ik doe dat met vreugde en tegelijkertijd heeft het voor mij iets onbevredigends. De middag- of avonddienst, die in grote delen van de gereformeerde gezindte in toenemende mate onder druk staat, hoort immers het karakter van een leerdienst te hebben. Geen zondag zonder leerdienst. Ik was er dan ook blij mee toen onlangs een kerkenraad van een gemeente met een predikantsvacature mij verzocht in de avonddienst een zondagsafdeling van de Heidelbergse Catechismus te behandelen. Het was alweer enige tijd geleden dat ik dat had gedaan en het viel mij opnieuw op hoe kernachtig en krachtig het Schriftuurlijke geloofsbelijden in het vertrouwde leerboek van de kerk onder woorden wordt gebracht.

De Heidelberger heeft toch iets van eeuwige jeugd?

Helaas vervaagt steeds meer het besef dat de tweede dienst op zondag een eigen karakter behoort te hebben. De prediking in de morgendienst focust op één bepaalde tekst of perikoop. Dat geeft aan de verkondiging telkens weer een andere toespitsing. In de tweede dienst kunnen dan meer de Bijbels-theologische hoofdlijnen aan de orde komen, met de catechismus als leidraad. In veel gemeenten waar het eeuwenlang zo is gegaan, is min of meer geruisloos met deze beproefde gewoonte gebroken. En dat terwijl er juist in onze tijd grote behoefte is aan verheldering en verdieping in de leer die tot de zaligheid is, met afbakening tegenover hedendaagse afdwalingen en ketterijen.

Moeten we ons maar bij deze ontwikkeling neerleggen? Ik denk juist dat het de hoogste tijd is om deze tendens te weerstaan. Hier ligt een grote verantwoordelijkheid bij de kerkenraden. Laten zij zich opnieuw bezinnen op de invulling van de tweede dienst en waar nodig recente ontwikkelingen terugdraaien. Laten voorgangers zich inzetten om de leerdienst te bevrijden van het imago van saaiheid en nodeloze ingewikkeldheid. We moeten onder ogen zien dat de preek in een leerdienst kan ontaarden in een dogmatische verhandeling. Ook is het niet de bedoeling om de tekst van een catechismuszondag te bepreken alsof het om een Bijbeltekst ging. Er is alle ruimte voor creatieve vormgeving en actuele invulling. De Heidelberger heeft toch iets van eeuwige jeugd?

Een extra pluspunt is dat zo voor de jongeren verbindingslijnen kunnen worden getrokken tussen de catechisaties en de eredienst. De kerkgangers kunnen op hun beurt evenzeer bijdragen aan revitalisering van de leerdienst. Uiteraard allereerst door trouwe opkomst en verder door mee te denken met en suggesties te doen aan hun dominee en kerkenraad. Het is stimulerend wanneer ze hun waardering tonen aan voorgangers die er energie in steken om samenvattingen te maken, die ’s morgens worden uitgedeeld als leidraad voor de leerdienst.

Gastpredikanten doen er goed aan zelf de vraag aan de orde te stellen of de door hen te leiden eredienst als leerdienst kan worden ingevuld. Dat betekent wellicht extra werk, maar het loont de moeite.

Kortom: alle hens aan dek voor de leerdienst – op hoop van zegen.

De auteur is emeritus hoogleraar gereformeerde spiritualiteit.