Een schermvrije school zijn betekent ”ja” zeggen tegen goede relaties en echte communicatie. Ja tegen boeken en schrijven met de hand. Ja tegen experimentele wetenschap en fysiek werken met dingen. Ja tegen sport, muziek, kunst en excursies.

Lees ook

School zonder mobiele telefoons draait om boeken en persoonlijke interactie

Het betekent ”nee” zeggen tegen het gebruik van tablets of laptops en interactieve whiteboards in klaslokalen. Het betekent dat apparaten alleen worden gebruikt als ze echt nodig zijn.

Theoretische basis

Welke invloed heeft op schermen gebaseerde technologie op de gezonde ontwikkeling van onze kinderen? Voor het antwoord is eerst een theoretische basis, een antropologie nodig. We moeten inzicht hebben in wat het betekent om mens te zijn en wat het meest dient voor onze ontplooiing. Ik bespreek vijf belangrijke aspecten van het mens-zijn die centraal staan in het denken van de Britse christelijke onderwijskundige Charlotte Mason.

Mens heeft innerlijke geestelijke dynamiek die aanzet om contact te zoeken met zijn omgeving

1. Kinderen zijn belichaamde geestelijke wezens, geschapen naar Gods beeld. Charlotte Mason begreep heel goed dat filosofisch materialisme de grootste uitdaging vormt voor een gezonde opvoeding en goed onderwijs. Volgens deze visie bestaat er uiteindelijk maar één substantie: materie. Ze zag in dat deze visie altijd leidt tot een op resultaten gerichte benadering van onderwijs. Zij begreep dat personen belichaamde geestelijke wezens zijn die naar Gods beeld zijn geschapen. Daarom moeten we in ons denken uitgaan van een zeer hoge waardering voor elk kind. Dat kind bezit zijn of haar eigen door God gegeven persoonlijkheid en elke persoonlijkheid heeft het in zich om bijna onbeperkt te groeien.

2. We leven vanuit onze innerlijke wereld. Charlotte Mason benadrukte het werkelijke bestaan van de geest (of ziel). De kern van het ”ik” is geestelijk. Wij leven vanuit onze innerlijke gedachtenwereld. Het punt voor opvoeders is dat juist ook de geest van kinderen gevoed moet worden. De groei van de geest door een kennisrijk leerprogramma is van groot belang.

”Wetenschap van relaties”

3. Wij zijn personen-in-relatie en verlangen naar verbinding. Alle mensen hebben een diep verlangen naar verbinding. Charlotte Mason zag deze kracht aan het werk bij kinderen. Ze bezitten een innerlijke geestelijke dynamiek die hen ertoe aanzet om contact te zoeken met hun omgeving. Ze noemt onderwijs dan ook de ”wetenschap van relaties”. Die is gericht op de vraag hoe we kinderen in staat stellen om verbindingen tot stand te brengen en te verdiepen.

Zeggen dat kennis slechts informatie is, doet geen recht aan de manier waarop kennis ons kan boeien

4. We hebben vrijheid en verantwoordelijkheid. Wij hebben echte vrijheid en verantwoordelijkheid gekregen, binnen bepaalde grenzen. Dit maakt onze keuzes betekenisvol en ons bestaan tot een echt avontuur. Elk kind moet daarom geleidelijk het vermogen ontwikkelen om zijn of haar eigen leven effectief te sturen. Charlotte Mason zag bij de keuze twee mogelijke uitkomsten voor elk kind, waarbij de ene een zeer relevante waarschuwing is voor onze algoritmecultuur Aan de ene kant een zwervend, gemakkelijk leven dat wordt geleid door begeerte, waarin de wil geen rol speelt. Aan de andere kant een gericht leven, waarin iemand zijn kracht en zijn verantwoordelijkheid gebruikt om te handelen naar zijn wil.

5. Wij zijn gewoontewezens. We hebben de plicht om onze leerlingen te helpen goede gewoonten aan te leren (fysiek, moreel, intellectueel), zodat er niet automatisch slechte gewoonten ontstaan. Dit heeft duidelijk betrekking op de rol die we apparaten geven in het leven van onze kinderen.

Hoe groeien we?

Mijn aandacht gaat bij deze vraag, net als bij Charlotte Mason, vooral uit naar een gezonde innerlijke ontwikkeling. Dit brengt ons bij haar opvatting over kennis.

Als de kerk trouw wil blijven aan haar roeping, moet zij prioriteit geven aan een leescultuur

6. We groeien door kennis-als-relatie. Charlotte Mason stelde kennis als louter informatie tegenover het idee dat kennis een ”relatie” is. Echt weten is een persoonlijke verbinding. Zeggen dat kennis slechts informatie is, kan geen recht doen aan de manier waarop kennis ons kan boeien. Het kan die ”aha-momenten” niet verklaren, noch de manier waarop ons hart kan branden, zoals bij de Emmaüsgangers.

Echt weten houdt zowel geven als ontvangen in. Het gaat er niet om dat we uit de ander halen wat we willen en dan verdergaan, maar we zoeken contact. Het vereist ook een houding van respect en openheid. Als we ons op deze manier geven, krijgen we iets terug en wordt de geest (of ziel) erdoor gevoed. Onze verantwoordelijkheid als opvoeders is om elk kind in staat te stellen zich te ontplooien volgens zijn of haar aard, in en door het genieten van steeds diepere relaties met de natuurlijke wereld, met anderen en met God.

7. Aandacht is een noodzakelijke voorwaarde voor kennis-als-relatie. Charlotte Mason omschrijft aandacht als de handeling waarbij onze hele mentale kracht wordt toegepast op het onderwerp dat aan de orde is. Zonder de gewoonte om aandachtig te zijn, zonder er lang genoeg bij te blijven, kan er geen echte kennis vergaard worden, wordt de groei belemmerd en blijven talenten onbenut.

Wij en het scherm

Op basis van de genoemde zeven theoretische grondslagen kunnen we de ongekende bedreiging van op het scherm gerichte technologieën voor de gezonde ontwikkeling van onze kinderen evalueren. En hoe kunnen scholen hierop reageren?

Het ontwikkelen van echte intelligentie via schrijven wordt ernstig bedreigd door kunstmatige intelligentie

1. Schermen nemen enorm veel tijd in beslag. Volgens onderzoek brengt de gemiddelde Britse tiener 35 uur per week met zijn smartphone door. En volgens Jonathan Haidt heeft schermtijd een verwoestende invloed op de geestelijke gezondheid van tieners.

2. Schermen maken ons gewend aan afleiding. In tegenstelling tot in 2010 is het internet nu permanent rechtstreeks toegankelijk via smartphones en strijden de machtigste bedrijven die de wereld ooit heeft gekend meedogenloos om onze aandacht. Welk effect heeft dit alles op ons en onze kinderen? Gewend raken aan afleiding ondermijnt ons vermogen om verbanden te leggen die ons in staat stellen diepere begripsstructuren te vormen. Dit tast ons vermogen om diep na te denken ernstig aan.

3. Schermen ondermijnen ons handelingsvermogen. We verliezen ook het vermogen om de aandacht die we nog hebben te sturen. Charlotte Mason zag dat gedachten zich voortbewegen in wat we associatieketens zouden kunnen noemen en dat, als we niet oppassen, ons denkvermogen effectief gekaapt kan worden. We zijn dan overgeleverd aan associaties, niet in staat om te denken wat we willen, maar alleen aan wat in ons hoofd wordt gestopt.

Samengevat: overmatig schermgebruik tast als een bijl de drie diepste wortels van de boom van menselijke bloei aan: onze tijd, onze aandacht en ons handelingsvermogen.

Praktische afspraken

Gezinnen, kerken en scholen moeten gezamenlijk werken aan een bredere culturele verandering. In onze aanpak als ”schermvrije school” staan vijf praktische afspraken centraal.

1. We geven voorrang aan gedrukt materiaal, met name boeken. Dit is veel beter voor de cognitieve ontwikkeling van onze leerlingen. Boeken sluiten aan bij de manier waarop onze hersenen werken. Het werkgeheugen is de plaats van bewustzijn en bewuste gedachten. Opvallend aan het werkgeheugen is dat het zo beperkt is. We kunnen er maar een paar gedachten of feiten tegelijk in vasthouden. Boeken respecteren dat onze hersenen beperkt zijn en dat het tijd, doorzettingsvermogen en aanhoudende aandacht vergt om kennisschema’s te ontwikkelen en nieuwe informatie daarin te integreren.

Boeken helpen ons diep na te denken door onze aandacht te beperken tot één ding, zin na zin, pagina na pagina. Boeken trainen het brein om geduldig een gedachtegang te volgen, zich op één ding tegelijk te concentreren, te analyseren en conclusies te trekken. Boeken hebben zich door de eeuwen heen bewezen als het beste hulpmiddel voor cognitieve ontwikkeling.

Het bezwaar van internetapparaten is tweeledig: het is te gemakkelijk én te verleidelijk om te switchen. De aandachtskapitalisten hebben onze aandacht te gelde gemaakt en concurreren agressief om die aandacht te trekken.

De inherente neiging tot overschakelen maakt op internet gebaseerde apparaten zeer problematisch als hulpmiddel voor cognitieve ontwikkeling. Ze cultiveren onmiddellijke bevrediging, een korte spanningsboog, passieve consumptie, oppervlakkige betrokkenheid en kuddegedrag.

Woorden zijn fundamenteel voor het mens-zijn. De Heilige Schrift heet ook het Woord van God. Als de kerk trouw wil blijven aan haar roeping, moet zij (moeten wij) prioriteit geven aan een leescultuur. De kerk (de wereld) heeft jonge mensen nodig die in staat zijn om zich intensief bezig te houden met teksten in het algemeen en met de Bijbel in het bijzonder.

2. We geven voorkeur aan het met de hand schrijven (van met name langere teksten). Dit traint, net als het lezen van boeken, leerlingen in cognitieve vaardigheden op hoog niveau, zoals het vermogen om informatie te verwerken, concurrerende perspectieven af te wegen en een argumentatie op te bouwen.

Het ontwikkelen van echte intelligentie door middel van schrijven wordt ernstig bedreigd door kunstmatige intelligentie. Natalya Kosmyna hield de hersenactiviteit bij terwijl studenten op drie verschillende manieren essays schreven: a. zonder digitale hulp; b. met behulp van een internetzoekmachine; c. met behulp van ChatGPT. Hoe meer externe hulp de deelnemers kregen, hoe lager hun hersenactiviteit was in de gebieden die verband houden met cognitieve verwerking, aandacht en creativiteit.

Voorlezen

3. We geven prioriteit aan de gewoonte om aandachtig te zijn. Een strategie die onze leerlingen helpt om aandacht te ontwikkelen, is wat Charlotte Mason ”hervertelling” noemde. Meestal houdt dit in dat er voor de hele klas wordt voorgelezen, waarna de leerlingen wordt gevraagd om na te vertellen wat ze hebben gehoord.

4. We streven naar een lesprogramma dat rijk is aan ideeën. Inspireren we onze leerlingen door hen in contact te brengen met de natuurlijke wereld, met anderen, inclusief het beste van de cultuur uit het verleden en het heden, en met God? Of zijn we zo gefocust op feiten en vaardigheden dat we nooit naar het grotere geheel kijken?

5. We hechten aan samenwerking met ouders. Wat er buiten school gebeurt met betrekking tot schermtijd is van groot belang voor de ontwikkeling van een kind. We informeren ouders over de risico’s van overmatig schermgebruik. We verwachten dat ze elk jaar onze overeenkomst over schermgebruik ondertekenen. Daarin vragen we ouders om thuis scherminhoud en schermtijd te reguleren, schermen in slaapkamers te verbieden, deel te nemen aan onze jaarlijkse schermvrije week en het geven van een smartphone aan hun kind uit te stellen tot ten minste de leeftijd van 14-16 jaar.

De auteur is directeur van Heritage School in Cambridge. Dit artikel is een samenvatting van de lezing die hij op 5 januari hield op het Calvijn College in Goes.