Wie het nieuws van de afgelopen maanden bekijkt, kan eigenlijk niet om honger in Gaza heen. Die wordt als voldongen feit gepresenteerd en niemand lijkt daarover nog te twijfelen. Boven alle twijfel is verheven dat de situatie in Gaza ernstig was, zeker na het besluit van Israël in maart om wekenlang geen voedsel toe te laten. Maar een land beschuldigen van het creëren van hongersnood is niet niks. Uiteindelijk stelde de voedselwaakhond van de Verenigde Naties, het IPC (Integrated Food Security Phase Classification), in augustus dat er in een specifiek gebied van Gaza hongersnood zou zijn. Maar op dat rapport is veel aan te merken.

„Detail”

Wie aan beschuldigingen aan het adres van Israël twijfelt, maakt zichzelf niet populair. Al snel word je dan weggezet als gevoelloos. Eerder dit jaar won het CIDI een zaak tegen Save the Children. Die organisatie stelde ten onrechte dat 70 procent van de doden in Gaza vrouwen en kinderen waren. De organisatie erkende wel dat dit percentage onjuist was, maar noemde de zaak die het CIDI had aangespannen „een bliksemafleider voor het grote leed dat we zien gebeuren”.

Het woord ”honger” is verworden tot een splijtzwam

Eenzelfde reactie kreeg het CIDI na een rechtszaak tegen de NOS. De NOS stelde dat er voor de oorlog 600 vrachtwagens met hulpgoederen de Gazastrook binnenkwamen. Dat waren er in het echt maar 327, waarvan een kwart met voedselhulp. De primaire bronnen maakten duidelijk dat de aantallen vrachtwagens die de omroep noemde niet klopten. Maar de NOS noemde deze onjuistheid een detail in de berichtgeving en kreeg gelijk van de rechter.

Rommeltje

Ook als het gaat om de beschuldiging dat er honger wordt gecreëerd, is het bijna onmogelijk om het goed te doen. Het woord ”honger” is verworden tot een splijtzwam. Net als bij de andere beschuldigingen (zoals van genocide) heeft dit woord een sterke morele lading. Een andere parallel is dat het woord honger in het dagelijks spraakgebruik iets anders betekent dan het formele en juridische etiket ”honger”. Als het gaat om het dagelijks spraakgebruik, dan wijzen de cijfers er zeker op dat er een gebrek aan voedsel was en dus honger.

De VN-voedselwaakhond heeft alles uit de kast gehaald om toch tot twee van de drie voorwaarden voor ”honger” te komen

Inwoners van Gaza sloegen maaltijden over en moesten heel hard hun best doen om voedsel te vinden, soms met gevaar voor eigen leven. Vaak kwamen ze met lege handen terug, mede door de chaotische taferelen bij de omstreden Gaza Humanitarian Foundation. Organisatorisch was het daar plat gezegd gewoon een rommeltje. Ook de cijfers van de voedselwaakhond wijzen op een verslechtering, in de maanden na de beslissing van Israël om geen voedsel toe te laten.

Maar daarnaast is er ook het formele etiket ”honger”, zoals dit wordt vastgesteld door de voedselwaakhond van de VN. En dan wordt het een ander verhaal. Tot aan augustus 2025 hadden de VN nog geen honger vastgesteld, ondanks alle waarschuwingen en retoriek. In augustus stelde de voedselwaakhond dat er in het district Gaza-stad wel honger was. Maar wie het rapport bekijkt, kan niet anders concluderen dan dat het een gezocht etiket was.

Gesjoemel

Om dat te begrijpen is er wat achtergrondkennis nodig. Om van honger te kunnen spreken, moet er aan drie voorwaarden voldaan zijn: 1. Er moeten daadwerkelijk mensen sterven van de honger (twee op de 10.000 per dag). 2. Meer dan 20 procent van de huishoudens moet een gebrek aan voedsel rapporteren. 3. Minstens 30 procent van de kinderen moet aan acute ondervoeding lijden.

Bijna alle doden in Gaza waren gevallen door militaire acties van het leger, voornamelijk bombardementen

Als aan alle drie de voorwaarden is voldaan, spreekt het IPC over ”honger met solide bewijs”. Als aan twee van de drie voorwaarden is voldaan, spreekt men van ”honger met redelijk bewijs”. In geval van Gaza ging het om de tweede variant. Want aan de voorwaarde dat er daadwerkelijk honderden mensen per dag van de honger stierven, was niet voldaan.

Maar er zat een addertje onder het gras. Want er was ook nog een bijzonderheid met de derde voorwaarde. Normaal gesproken bepaal je ondervoeding door het gewicht en de lengte van kinderen te meten. In de chaos van Gaza was dat niet mogelijk. De protocollen van het IPC stellen dat er ook bovenarmmetingen gedaan mogen worden. In dit geval wordt voldaan aan de derde voorwaarde wanneer 15 procent van de kinderen ondervoed is volgens de metingen, in plaats van de gebruikelijke 30 procent bij het meten van gewicht en lengte.

Maar om boven die 15 procent te komen, was er nog meer nodig. In de eerste helft van juli was het percentage kinderen die ondervoed waren volgens de metingen 10,1 procent; in de tweede helft van juli was het 16,1 procent. Om toch aan die 15 procent te komen knipte de waakhond deze periode op. Want gemiddeld ging het in juli om 12,5 procent. Het IPC heeft echter alleen de tweede helft van juli aangehouden.

Dit wijst erop dat het IPC alles uit de kast heeft gehaald om toch tot twee van de drie voorwaarden voor honger te komen. Data van het Nutrition Cluster in Gaza laten zien dat de drempel van 15 procent niet gehaald is en het percentage in augustus alweer daalde. In een nieuw rapport komt het IPC ook niet meer terug op de maanden juli en augustus. Dat is toch zeer opmerkelijk, gezien de vele ophef hierover.

Pijnlijk

Het kernelement van honger en hongersnood is dat mensen uiteindelijk om het leven komen door honger. Dat is de uiterste consequentie. Er was ernstige voedselschaarste en ondervoeding, maar geen massale sterfte door honger op de schaal die de VN-definitie van hongersnood vereist. Dat blijkt ook uit de dodencijfers. Bijna alle doden in Gaza waren gevallen door militaire acties van het leger, voornamelijk bombardementen. Toch was er retoriek te horen over de grootse hongersnood ooit. In de Tweede Kamer zei D66-Kamerlid Jan Paternotte: „Elke dag sterven er meer mensen door honger. De VN noemt het de grootste door mensen veroorzaakte hongersnood van deze tijd.”

De kritiek op Israël moet niet zijn dat het in Gaza de grootste honger ooit heeft gecreëerd. Dat is aantoonbaar niet waar. De kritiek moet zijn dat Israël aan de knoppen van het toelaten van voedsel heeft gedraaid, om dat te gebruiken als wapen tegen Hamas. Dat is iets anders dan het bewust laten verhongeren van een bevolking, maar het blijft een zwaar middel met grote gevolgen. Dat leidde tot voedselschaarste en grote problemen voor burgers, maar niet tot de grootste hongersnood ooit. Het is van belang om dat onderscheid duidelijk te blijven maken.

De auteur is onderzoeker Israël en het Midden-Oosten bij het CIDI.