Afgelopen zomer moest ik aan dat moment denken toen ik iets las van de filosoof Hannah Arendt (1906-1976). Ik las over haar ideeën aan de hand van het boekje ”Elementaire Deeltjes 81 – Arendt” van Dirk de Schutter en Remi Peeters. Ook bij Arendt klinkt die gedachte van ”weet niet wat hij doet” door. Zij spreekt over ”handelen”: de zuiverste vorm van vrijheid, omdat het niet wordt bepaald door noodzaak of nut. Dat maakt het wezenlijk anders dan arbeid of werk, die juist draaien om productie, efficiëntie en nut.

Door te handelen stapt de mens uit het geprogrammeerde patroon van het leven, waardoor de uitkomst nooit zeker is. „Zinvol handelen kan altijd omslaan in zinloosheid”, schrijven De Schutter en Peeters. Ze verwijzen naar president Michaïl Gorbatsjov, wiens hervormingen, de perestrojka, leidden tot de val van de Sovjet-Unie.

Vanwege de vervlechting van de economie kan Peking burgers in Nederland tot door China gedicteerd gedrag dwingen

Minder ingrijpend waren de gevolgen van daadkrachtig ingrijpen van demissionair minister van Economische Zaken Vincent Karremans in september bij chipbedrijf Nexperia, dat grotendeels eigendom is van China. De reactie uit Peking was fel, waardoor Karremans bakzeil moest halen.

Het was geen toeval dat de Chinezen zo reageerden. In Arendts termen heeft het autoritaire China zijn burgers gedegradeerd tot arbeiders en hen iedere ruimte tot vrij handelen ontnomen. Dat Peking nu een Nederlandse minister lik op stuk geeft, laat zien welke nieuwe werkelijkheid Europa te wachten staat: via economische verwevenheid kan China zelfs het gedrag van vrije Nederlandse burgers beïnvloeden.

Volgens Arendt zijn er twee manieren om met de onvoorspelbaarheid en onomkeerbaarheid van vrij menselijk handelen om te gaan: vergeving en belofte. Vergeving biedt een kans om opnieuw te beginnen, waardoor het onomkeerbare wordt doorbroken. Een belofte het onvoorspelbare van handelen.

Wat Arendt hier naar voren brengt, vind ik buitengewoon waardevol. Toegegeven, in de internationale politiek is vergeving vaak te veel gevraagd. Maar het is wél mogelijk om beloften te doen en je aan afspraken en regels te houden. Juist daarom is het zorgwekkend dat de internationale orde door de Amerikaanse president Donald Trump wordt ingeruild voor een systeem waarin de spierballen van grootmachten alles bepalen.

Intussen leert Arendt mij dat het niet nodig was dat ik me 41 jaar geleden zorgen maakte over mijn ja-woord aan mijn vrouw. Haar twee remedies – vergeving en belofte – kwamen toen immers als twee kernzaken van het christelijk geloof naar voren. Bovendien werd mijn eigen belofte overstemd door Gods belofte, die wij als Zijn zegen meekregen.