Met een gezin dat tien kinderen telt, was ds. A. Schot (60) dankbaar voor de omvangrijke pastorie die hij jaren bewoonde. Naarmate er meer kinderen uitvlogen, werd de hoeveelheid ruimte minder zinvol. Bovendien besefte de predikant dat, als God hem tijd van leven geeft, er na het ingaan van het emeritaat ook een woning moet zijn.

Het huis dat hij voorheen bezat, verkocht hij vanwege de gang naar zijn eerste gemeente, in 1998. Achteraf vraagt hij zich af of dat verstandig was, maar gedane zaken nemen geen keer. „Toen ik beroepbaar werd, kreeg ik op de Theologische School te horen dat ik mijn woning te koop moest zetten. Ik heb geen verstand van dergelijke financiële zaken, dus dat heb ik gedaan.”

Sinds 2003 dient hij de gereformeerde gemeente te Nunspeet. Op 50-jarige leeftijd kocht hij daar een tussenwoning, omdat de verantwoordelijkheid voor de toekomst begon te drukken. „Ook als je gezond mag blijven, is één ding zeker: je moet die pastorie een keer verlaten. Het aantal beschikbare huurwoningen daalt en koopwoningen worden steeds duurder. Bovendien wordt een emeritaatsuitkering door banken niet als pensioen gezien.”

Mooie bestemming

Vanuit fiscale overwegingen besloot hij al voor zijn emeritaat een eigen huis te betrekken. Vorig jaar verkocht hij de tussenwoning en kocht hij de helft van een nieuwe twee-onder-een-kapwoning, na zorgvuldig overleg met de kerkenraad. „Eerst heb ik de penningmeester benaderd. Daarna is het idee voorgelegd aan de kerkenraadscommissie voor het onderhoud van de gebouwen, vervolgens aan de complete kerkenraad.” Opvallend was het begrip voor de stap, ook bij de gemeente. „Ik heb geen enkele negatieve reactie gehad. In de kerkbode heb ik wel een stukje uitleg gegeven. Het belangrijkste is dat we Gods leiding hierin duidelijk mochten ervaren. De Heere gaf vrijmoedigheid om dit te doen.”

De man die zijn belastingaangifte verzorgt, fungeerde als adviseur bij het regelen van een hypotheek. De voormalige pastorie is via de burgerlijke gemeente verhuurd aan een groot Oekraïens gezin dat voorheen gescheiden moest wonen. Het betreft een familie die de door de gereformeerde gemeente Nunspeet georganiseerde Oekraïense diensten bezoekt. „Dat vinden we een heel mooie bestemming.”

Privacy

Voor Van Kooten Financiële Raadgevers zijn predikanten een groeiende doelgroep, laat oprichter en eigenaar Geurt van Kooten (52) weten. Inmiddels heeft het adviesbureau in Amersfoort op 1600 klanten zo’n 160 predikanten. Aanvankelijk betrof het vrijwel altijd voorgangers die in hun laatste gemeente dienden en het emeritaat nabij zagen komen. De laatste jaren ziet Van Kooten een toename van jongere predikanten die besluiten de pastorie van de gemeente te verwisselen voor een eigen woning.

De motieven zijn divers. Een ervan is de behoefte aan meer privacy. Dat geldt met name als de pastorie naast de kerk staat. Een andere reden is een elders werkende partner. „Ze zoeken dan een woning die tussen beide plaatsen in ligt.” Vaker spelen financiële overwegingen een rol. De WOZ-waarde van de pastorie wordt als woningforfait opgeteld bij het traktement. Bij een grote pastorie in een dure streek kan dat bedrag behoorlijk oplopen. Is zo’n woning niet verduurzaamd, dan komen er ook nog hoge kosten voor gas en elektriciteit bij. „Daar staat tegenover dat predikanten bij verhuizing naar een eigen woning meestal fors aan ruimte moeten inleveren. Dat is wel even slikken. Soms hebben ze de mogelijkheid om een werkplek in de kerk te creëren.”

Bijzondere positie

Fiscaal hebben predikanten een bijzondere positie: niet in loondienst en geen ondernemer, maar ambtsdrager met een kerkelijke arbeidsverhouding. Daardoor zijn veel banken terughoudend in het verstrekken van een hypotheek, weet Van Kooten. „Een van mijn werkzaamheden is het informeren van die banken, om ze ervan te overtuigen dat ze met een gerust hart een hypotheek kunnen verstrekken. De regelgeving vanuit de Autoriteit Financiële Markten is tegenwoordig strak, maar met een goed onderbouwd verhaal lukt het bijna altijd. Oudere predikanten met weinig kennis van financiële zaken zijn vaak verrast als ze horen dat ze ondanks hun leeftijd nog een hypotheek voor dertig jaar kunnen krijgen. Een hypotheek is inkomensafhankelijk, niet leeftijdsafhankelijk.”

De Protestantse Kerk heeft de zaken rond de emeritaatsvoorziening volgens de financieel adviseur goed geregeld. Dat maakt het aanvragen van een hypotheek voor predikanten op leeftijd eenvoudiger. In het algemeen acht hij het verstandig om als beginnend predikant al een woning te kopen. „Met de huidige verplichte aflossing is het risico relatief beperkt. Tenzij de woningmarkt instort, maar dan is het huis dat je moet kopen bij verandering van gemeente ook goedkoper.”

Vrijmoedigheid

Van de krap zeventig dienstdoende predikanten binnen de Gereformeerde Gemeenten wonen er inmiddels ongeveer tien in een eigen woning. Ds. Schot verwacht dat steeds meer collega’s vanwege de snel stijgende huizenprijzen een eigen woning gaan kopen. „De kans is groot dat je anders na je emeritaat afhankelijk bent van een vermogend gemeentelid dat je wil helpen.”

Wezenlijk is voor de predikant uit Nunspeet dat de eigen woning geen hindernis wordt bij een beroep. „Daarom moet je je goed laten adviseren door iemand die verstand heeft van financiële zaken. Het belangrijkste is dat je van de Heere de vrijmoedigheid ontvangt om deze stap te nemen. Dan zal Hij ook in het toekomende zorgen. Je houdt altijd je persoonlijke verantwoordelijkheid. Als je geen eigen huis hebt, voor de vraag: hoe moet het straks? Als je wel een huis hebt, voor de vraag: wat betekent dat bij een beroep?”

Wanneer collega’s hem om advies vragen, stelt hij zich terughoudend op. „In de eerste plaats omdat ik geen deskundige ben op dit gebied. In de tweede plaats omdat geen twee situaties gelijk zijn. De gemeente van een medebroeder heeft onlangs een nieuwe kerk laten bouwen met een pastorie ernaast. Zeg je dan: sorry, daar trek ik niet in? Dat lijkt me ongehoord.”

Ingewikkeld

Dr. A. van den Os (33), hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Apeldoorn (TUA), zag zich in 2018 genoodzaakt een pastorie te kopen. Na afronding van de theologische studie ontving hij vier beroepen, waaronder een beroep voor 50 procent van de christelijke gereformeerde kerk te Spijkenisse. Die kon hem geen pastorie aanbieden. Toch voelde hij zich gedrongen juist dit beroep aan te nemen. De TUA bood hem de mogelijkheid om het resterende deel van de werkweek te besteden aan een promotietraject.

Over de aanschaf van een woning maakte de jonge predikant zich geen zorgen. „Als de Heere je die weg wijst, zal al het andere ook wel gegeven worden.” En dat gebeurde. Hij kwam terecht bij een woningbouwvereniging die geleidelijk woningen ging afstoten vanwege te hoge onderhoudskosten. „Daardoor kon ik voordelig aan een huis komen. Er moest wel wat aan gebeuren, maar naast hulp van familie waren er vele helpende handen vanuit de gemeente. De financiering is geregeld via een broer van de scriba, hypotheekadviseur van beroep. Zelf had ik het niet voor elkaar gekregen, want de financiële en fiscale positie van predikanten is voor banken ingewikkeld. Na de kredietcrisis zijn ze heel voorzichtig geworden.”

Geleide Hand

Van de gemeente ontving hij maandelijks een vergoeding waarmee hij een gedeelte van de hypotheek kon betalen. De financiële tegemoetkoming werd door de fiscus als component van het inkomen gezien. De Protestantse Kerk in Nederland verstrekt aan predikanten met een eigen woning geen specifieke vergoeding. Ze kunnen wel een deel van de woonkosten fiscaal aftrekken. Het bedrag is afhankelijk van de WOZ-waarde van de woning en de hoogte van het traktement.

Van den Os maakte zich niet druk om dit soort zaken. „Net als de meeste theologen ben ik niet alleen onhandig, maar ook op financieel gebied een onbenul. Ik volg de adviezen van de accountant die mijn administratie verzorgt. Het prettige van een eigen woning is dat je als predikant niet afhankelijk bent van anderen. En dat huis komt financieel geleidelijk naar je toe.”

In 2022 kwam hij fulltime in dienst van de TUA, waar hij een jaar later promoveerde op een dissertatie over Gods wraak in het Nieuwe Testament. Sinds 1 september is hij hoogleraar aan de Apeldoornse universiteit. Hij vond een woning in Harderwijk, 500 meter bij zijn ouderlijk huis vandaan. „Ook daarin heb ik Gods zorg ervaren. Het gaan op de weg van de geleide Hand gaat boven berekening uit.”

Spaarpot

Van de predikanten die bij Van Kooten aankloppen, gaat nog altijd zo’n driekwart richting het emeritaat. De meesten hebben een behoorlijke spaarpot opgebouwd, is zijn ervaring. „Wij adviseren hun niet alles in hun huis te stoppen, om problemen bij overlijden te voorkomen. De premie van een overlijdensrisicoverzekering is bij afsluiting op gevorderde leeftijd hoog. In plaats daarvan kun je beter proberen een behoorlijk bedrag achter de hand te houden, zodat overlijden van de man niet betekent dat de weduwe het huis uit moet.”

De financieel adviseur verwacht dat de komende jaren steeds meer jongere predikanten zullen besluiten een eigen woning te kopen. De houding van kerkelijke gemeenten ten opzichte van deze trend is sterk afhankelijk van de kerkenraad. „Als daarin mensen met zakelijk inzicht zitten, is er begrip. Soms zullen ze het de predikant zelfs adviseren, om te voorkomen dat hij bij zijn emeritaat in de problemen komt.”

Door de sterke huurbescherming zijn kerkenraden en commissies van beheer vaak beducht voor het verhuren van leegstaande pastorieën. „Tenzij de termijn duidelijk is afgebakend, zoals bij verhuur aan expats. Je kunt als gemeente ook besluiten om de pastorie te verkopen, maar dat moet je wel goed overwegen. Zeker in plaatsen waar moeilijk een woning is te vinden.”

Informeren

In de opleiding van de Theologische School van de Gereformeerde Gemeenten hebben de financiële en fiscale aspecten van het ambt van predikant geen structurele plaats. Ds. Schot, naast gemeentepredikant, docent en rector van deze school, adviseert de studenten in het laatste jaar van de studie wel zich op dit gebied te laten informeren en adviseren. „Dat voel ik als mijn taak. Wellicht is het inderdaad goed om dit onderwerp een vaste plek in de opleiding te geven.”

Aan de Theologische Universiteit Apeldoorn komt het thema aan de orde in het kader van admissiale middagen voor studenten die zich voorbereiden op de gang naar hun eerste gemeente. Terecht, vindt prof. Van den Os. „Temeer omdat door de krimp van gemeenten het bezit van een pastorie niet meer vanzelfsprekend is. En kasten van pastorieën worden voor predikanten steeds onaantrekkelijker.”