De een rijdt elektrisch met subsidie op de aankoop van de auto, de ander woont in een tochtig huis en kan de energierekening niet meer betalen. Bovendien gaat er veel geld naar vervuilende bedrijven zoals Tata Steel in IJmuiden. Dat geeft scheve ogen. Geen wonder dat de verduurzaming in Nederland te weinig opschiet. Het moet eerlijker, adviseert de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli).

Bioloog en Rli-raadslid André van der Zande geeft een voorbeeld uit zijn eigen stad Gouda. Die besteedt het geld voor de stedelijke groenregeling alleen aan buurten die behoefte hebben aan groen, niet aan duurdere wijken waar toch al veel bomen staan. De Vlinderstichting beloonde Gouda vijf jaar geleden met de titel bovenstebeste bermbeheerder, omdat er zelfs orchideeën bloeien in de stadsbermen. Daar worden vlinders en andere insecten blij van, maar ook de menselijke bevolking.

„Selectief steun geven werkt gewoon beter en efficiënter, net als prijsprikkels die niet oneerlijk uitpakken”, zegt Rli-raadslid en voormalig RIVM-directeur Van der Zande. „Dat betekent kiezen, en daar is de Nederlandse politiek niet heel goed in.”

Eerlijk verduurzamen heet het advies dat de Rli woensdag aanbood aan demissionair minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei en staatssecretaris Jürgen Nobel van Participatie en Integratie.

„De verduurzaming stokt, doordat een deel van de mensen die het wel willen het niet kunnen en een deel van de mensen die het wel kunnen het niet doen”, zegt Rli-voorzitter Jan Jacob van Dijk. „Daarbij is het beeld ontstaan dat je de meest kwetsbare mensen beschermt door niets te doen, maar dat is een foute analyse. Je moet die mensen juist helpen. Kijk maar naar de Oekraïnecrisis, toen de gasprijzen omhoog gingen. Als je huis goed geïsoleerd is en je minder afhankelijk bent van gas, kun je veel stappen zetten.”

U zegt: dwing het ook af. Hoe doe je dat?

Van Dijk: „We zijn de tijd van de vrijblijvendheid voorbij. Je kunt PFAS uitfaseren en verbrandingsmotoren en ketels, maar bijvoorbeeld drinkwater niet. Een rechtvaardige beprijzing daarvan zal echt effect hebben. Voor normaal gebruik geldt een laag tarief, maar wie elke zomer een paar keer een zwembad vult, moet daar extra voor betalen.

Waar mensen echt een gloeiende hekel aan hebben is dat degenen met een dikke beurs de maatregelen gewoon afkopen. De boosheid daarover ondergraaft het draagvlak voor milieu- en duurzaamheidsmaatregelen. Politiek wordt daar soms ook een spelletje mee gespeeld, door mensen voor te houden dat zij geen vlees meer kunnen eten terwijl anderen drie keer per jaar naar Ibiza vliegen. Of door geen consistent beleid te voeren, bijvoorbeeld over hybride warmtepompen en milieuzones in steden.”

Hoe voorkom je dat de kwetsbare groep toch weer opdraait voor hogere kosten?

Van Dijk: „Eerlijke beprijzing betekent dat je de milieueffecten die de commercie nu heeft afgewenteld op de belastingbetaler, verwerkt in de prijs. Dat kan via heffingen of belastingmaatregelen, zoals accijns op benzine, maar die voelen mensen met een kleine beurs het hardst in hun portemonnee. Dan vererger je dus de oneerlijkheid.

Het kan anders, hebben wij bedacht, door een deel van die heffing terug te geven in een gelijk bedrag per burger. Als dividend. Dan krijg je terug wat hoort bij duurzame consumptie, en als je meer gaat gebruiken kost je dat geld. Als je zuinig leeft, kan het je ook wat opleveren. Dat is de grondgedachte.”

Waar gaat het precies om bij verduurzaming?

Van der Zande: „Het gaat niet alleen over klimaat en energie. In de volle breedte gaat het over water, bodem, lucht, stankhinder, natuur, groen. En steeds zien we de driedubbele oneerlijkheid. Ten eerste: wie heeft het meeste last van de stapeling van stank, geluidhinder, tocht en slechte woningen in een groenarme buurt?

Ten tweede: milieumaatregelen, vooral prijsmaatregelen, raken Jan met de kleine beurs harder. En ten derde: de hogere inkomens en de grotere bedrijven krijgen meer hulp dan de mensen die de hulp het meeste nodig hebben. Onze boodschap is: kijk naar rechtvaardigheid voordat je nieuw beleid afkondigt, in plaats van achteraf pleisters te plakken.”

Dat klinkt mooi. Maar hoe dan?

Van der Zande: „Heel veel van dat werk moet gebeuren op gemeentelijk niveau. Als het gaat om individuele keuzes van burgers en kleine bedrijven, heb je het over zaken die lokaal in de wijken gebeuren. En daar zou je eigenlijk naast de gezinscoach en naast de curator die de schuldsanering doet ook kennis over verduurzaming achter de voordeur willen brengen. En ook gewoon handjes. Het meest praktische voorbeeld zijn de fixteams of fixbrigades die het gewoon voor je komen opknappen.

Allerlei subsidies komen alleen bij middeninkomens en hoger terecht, want gezinnen in de kwetsbare maatschappelijke posities kunnen het eigen aandeel van 10 tot 20 procent niet betalen. Sluit daarom aan bij het sociale beleid van de gemeentes en geef ook hier hulp bij. Wij denken dat je heel veel gezinnen kunt helpen met relatief weinig geld, vergeleken met de miljarden die we stoppen in de grote bedrijven.”

Van Dijk: „Je zult gemeenten financieel moeten helpen om te zorgen dat de buurt samen de problemen aanpakt, bijvoorbeeld met buurtbedrijven of coöperaties in de wijk. Als je aansluit bij ontwikkelingen in de buurten, ben je het meest effectief.”