„Wij bepalen die Nederlandse identiteit zelf. En aankomende woensdag met de verkiezingen gaan we, met alle positieve krachten van Nederland, u keihard verslaan.” D66-leider Rob Jetten kijkt PVV’er Geert Wilders recht in de ogen. Wilders slikt en perst zijn lippen op elkaar. Het is het EenVandaag Verkiezingsdebat afgelopen maandag, twee dagen voor de verkiezingen. Op woensdag loopt de strijd uit op een nek-aan-nekrace tussen D66 en de PVV. En vrijdag komt hij tot een climax: Jetten verslaat Wilders op het nippertje.

„Wilders werd een beetje van zijn stuk gebracht door Jetten”, zegt Roy Kramer, ex-spindoctor bij D66, voormalig politiek adviseur en schrijver van het boek ”Waarom Wilders wel wint”, over de verkiezingen van 2023. Op dit moment is Kramer programmamanager Leefbaarheid en Veiligheid op het ministerie van Binnenlandse Zaken. „Tot dan toe ging Wilders altijd in de aanval. Maar nu werd hij ineens zelf aangevallen. Jetten zocht de confrontatie: hij zette hem neer als bedreiging van de Nederlandse identiteit. Wilders worstelde een beetje hoe daarmee om te gaan.”

Posities

En daar kon de PVV-leider maar moeilijk mee omgaan, zegt Kramer. Volgens hem werd Wilders door de felle aanvallen van zijn collegapolitici overrompeld. „Wilders geeft toe dat hij flink in de mangel werd genomen. Naast D66 waren ook het CDA, de VVD en de BBB soms heel stevig richting hem. En als iedereen het verbale vuur op je opent, kom je in de verdrukking.”

Vooral het optreden van D66-leider Rob Jetten valt op. Temeer omdat hij Wilders’ PVV als tweede partij achter zich laat. Toch zitten die winst en het verlies niet per se in de strategie van Jetten, zegt de voormalige spindoctor. „Hij deed het niet heel anders dan voorheen. Alleen waren de posities nu gewoon anders. Wilders moest verantwoording afleggen voor onder meer zijn PVV-beleid. Dat gaf andere partijen een reden om hem aan te vallen. In vorige campagnes slaagden die daar vaak niet in.”

Uitsluiten

Ook Stijn van Kessel denkt dat de mislukking van Wilders’ kabinetsdeelname van invloed is geweest op zijn zetelverlies. Van Kessel is hoogleraar vergelijkende politicologie aan de Queen Mary-universiteit van Londen. „Maar ondanks de mislukking van de regering zijn veel PVV-supporters meegegaan in het frame dat dat niet de schuld van Wilders was”, zegt hij. „Het feit dat veel partijen de PVV al op voorhand hebben uitgesloten, speelt daarom ook mee in het verlies van elf zetels.”

Vooral partijen als JA21 en Forum voor Democratie hebben daarvan geprofiteerd, denkt de hoogleraar. „Zij zijn niet altijd uitgesproken populistisch; uiterst rechts is een betere benaming”, legt Van Kessel uit. „Een populist plaatst het volk tegenover de elite. Die moet doen wat het volk zegt. Vooral bij Wilders is die retoriek heel duidelijk.”

Lees ook

Partij-ideologen CDA, SGP en ChristenUnie duiden verkiezingsuitslag: ,,Politiek is entertainment rond een persoon geworden”

Volgens oud-spindoctor Kramer is de winst van JA21 te verklaren doordat die partij nadrukkelijk aangaf mee te willen regeren. Daarbij is JA21 door niemand nadrukkelijk uitgesloten. Bij Forum voor Democratie ligt dat anders, zegt hij. „Die zijn in de Tweede Kamer nog veel meer geïsoleerd dan Wilders. In de keuze tussen PVV en FVD speelde een eventuele regeringsdeelname dan ook geen rol meer. Daar kan de verschillende opstelling van die partijen in het Israël-Gazaconflict bijvoorbeeld hebben meegespeeld.” De PVV is uitgesproken pro-Israël, FVD toont ook sympathie voor Gaza.

Opmars

Met het verlies van Wilders is het populisme nog niet verslagen, zegt zowel Van Kessel als Kramer. „In totaal is radicaal-rechts nog heel sterk”, zegt de Londense hoogleraar. „En in een oppositie is het voor populisten makkelijker het frame te hanteren dat ze het volk vertegenwoordigen dan in een coalitie.”

Voormalig spindoctor Kramer denkt dat de kans klein is dat een populistische partij na deze verkiezingen zal deelnemen aan een kabinet. „Maar dat een liberale, progressieve partij in Nederland wint, wil niet zeggen dat de radicaal-rechtse opmars is gestuit. De PVV is nog steeds de tweede partij, en dus een heel grote politieke factor. Er is wellicht een kans om een nieuwe beweging te starten met deze regering, maar op de achtergrond is populisme nog steeds aanwezig.”