ChatGPT is een chatbot van OpenAI die met kunstmatige intelligentie tekst kan begrijpen en genereren. Het programma kwam eind 2022 op de markt en had algauw miljoenen gebruikers wereldwijd. Sindsdien verschenen nieuwe, steeds krachtigere versies. Inmiddels kan de chatbot teksten in uiteenlopende genres analyseren én zelf produceren.

Worden we hier niet passief van en verleren we het niet om zelf te schrijven en creatief te zijn? Serieuze vragen, die regelmatig klinken. Maar wat ik me afvraag: kan ChatGPT ook een kans en verrijking zijn? Is het mogelijk om de chatbot te gebruiken op een manier die de creativiteit niet uitblust, maar veeleer stimuleert? Om daar zicht op te krijgen, stel ik mezelf een creatief doel: met behulp van ChatGPT een verhaal van 500 woorden schrijven dat geschikt is voor de achterban van het Reformatorisch Dagblad.

Best een uitdaging. Hoe breng je met maar zo weinig woorden personages tot leven? Hoe kom je tot een geloofwaardige verhaallijn met enige spanningsboog? Hulp kan ik zeker gebruiken.

Afgebakende stappen

Natuurlijk zou ik in een minuut klaar kunnen zijn door ChatGPT te vragen: „Schrijf een fictief verhaal van 500 woorden dat geschikt is voor de achterban van het RD.” Maar nee, dat levert niets authentieks op. Mijn plan is om het creatieve proces in afgebakende stappen op te splitsen en bij iedere stap input te vragen van ChatGPT. En dan maar zien waar dat toe leidt.

Het eerste om vast te stellen is: het thema. Wat zou passen bij de doorsnee RD-lezer? Ik vraag een lijstje met vijf opties. In een oogwenk verschijnt er op het scherm: ”1. Eenzaamheid en ontmoeting. 2. Twijfel en geloof. 3. Schoonheid in het kleine. 4. Verlies en troost. 5. Generaties.”

Stuk voor stuk thema’s die passen inderdaad. De zwaarste thema’s (”Twijfel en geloof” en ”Verlies en troost”) laat ik bij voorbaat liggen. ”Eenzaamheid en ontmoeting”, dat lijkt me wel wat.

In fictieve verhalen zijn de personages het belangrijkst; komen die tot leven, dan komt het verhaal tot leven. Dus dat is de volgende stap: ChatGPT, wat voor personages passen bij dit thema? Ik vraag om tweetallen, want twee personen zijn meer dan genoeg voor zo’n kort verhaal.

Weer komen er vijf opties. Bovenaan het lijstje: ”De jongeman uit de refokerk en de backpacker”. Meer aangesproken word ik door ”Reformatorische weduwnaar en postbezorgster”. Althans, die postbezorgster lijkt me wel geschikt; die weduwnaar vind ik wat voorspelbaar, dus ik stel ChatGPT voor om die te veranderen in een boekhouder van in de veertig.

Het programma reageert: „Dat is een goede aanpassing – een man van middelbare leeftijd die midden in het leven staat, maar tóch eenzaamheid ervaart, is minder cliché en veel gelaagder.” Altijd leuk, zo’n complimentje.

Volgende stap: het nader uitwerken van de karakters, zodat het in mijn hoofd mensen van vlees en bloed worden. Ook dat blijkt geen enkel probleem. De boekhouder heet volgens de chatbot Klaas van der Meer en is 43: nauwgezet, actief in de kerk, druk, maar nogal eenzaam. Ook de postbezorgster krijgt een uitgebreide uitwerking.

Vervolgens vraag ik: Kun je een afbeelding maken van beide personages? En jawel hoor: na een minuutje zie ik twee levensechte mensen voor me op het scherm. De afbeelding oogt wat stijf, maar evengoed ben ik enthousiast: ik zie mijn personages letterlijk voor me, dat helpt erg om me in hen te verplaatsen.

Het zijn heel verschillende types, boeiend. Hoe gaan ze met elkaar om? Anders gezegd: wat wordt de verhaallijn? Die lijn moet passen bij hen én bij het eerder vastgestelde thema. En ook nog eens in kort bestek uit te werken zijn. Ik vraag vijf opties, die ik per omgaande krijg.

Eigen woorden

Een van de opties spreekt me aan; daar schaaf ik wat verder aan. Vervolgens vraag ik mijn digitale assistent om het verhaal daadwerkelijk te gaan schrijven. Het resultaat vliegt het scherm op –wat steeds weer iets verbluffends heeft– en loopt soepel. En toch, ik voel vervreemding… Dit is niet mijn stijl. Dit moet anders.

Dus schrijf ik, beginnend op hetzelfde punt in het verhaal als ChatGPT, zelf een eerste alinea, in mijn eigen woorden. Het kost weinig moeite. Een tweede alinea blijkt soepeltjes te volgen. Sterker nog, het hele verhaal vloeit in een halfuurtje uit mijn pen – met dank aan al het voorbereidende werk.

Onderweg kom ik op nog wat extra details en nuances. Het resultaat leg ik ChatGPT voor. Ik krijg een analyse van sterke punten én verbeterpunten. Ik schaaf nog wat verder.

Vervolgens besluit ik mijn vrouw om feedback te vragen; een menselijke meelezer blijft nuttig. Zij vindt het verhaal op hoofdlijn geslaagd, maar vindt één aspect niet geloofwaardig. Ze heeft een punt. Ik vraag ChatGPT om alternatieven en in een paar minuten is het manco weggewerkt.

De volgende dag werk ik met frisse blik nog wat verder. Uiteindelijk kom ik in twee à drie uur tot een afgerond geheel: ”Littekens”.

Revolutionair

Is dit korte verhaal geslaagd? Dat mag eenieder zelf beoordelen. Het stramien van 500 woorden is beperkt. Dat meewegend ben ik best tevreden. Ik kwam in korte tijd op personages, een verhaalidee en een verhaallijn waar ik echt iets mee kon. Dat had me zonder ChatGPT veel meer tijd gekost, áls het me al was gelukt.

Terwijl het toch echt mijn eigen verhaal is. Alle belangrijke keuzes heb ik zelf gemaakt, vrijwel iedere regel heb ik zelf geproduceerd. ChatGPT bood waardevolle hulp, maar ikzelf hield de regie.

Dat brengt me terug bij de kernvraag van dit artikel: maakt AI de mens onvermijdelijk lui of dom of stimuleert ze de creativiteit juist? Naar mijn idee is beide mogelijk. Zet je ChatGPT bewust in als inspiratiepartner en sparringpartner, dan kun je je eigen stijl en stem bewaren, creatieve verrijking opdoen en ook nog eens tijd besparen.

Wie had vijf jaar geleden gedacht dat een computer teksten op dit niveau zou kunnen begrijpen en produceren? Het is zonder meer revolutionair.

De ontwikkeling van kunstmatige intelligentie laat zich niet stoppen of negeren. De uitdaging lijkt me om er verantwoord mee om te gaan: niet kritiekloos, niet gemakzuchtig, wel ontvankelijk. Dan betekent ChatGPT geen verarming, maar is het eerder een nuttig instrument dat de creativiteit verdiept en vleugels geeft.