Honderden mensen bezoeken in 2024 avonden over narcisme georganiseerd door vereniging Een Handreiking, de reformatorische vereniging voor naasten van psychisch zieken. De aanleiding: medewerkers van de luisterlijn krijgen al maanden veel telefoontjes met mensen die lijden onder de narcistische trekken van iemand in hun nabije omgeving.

Vijf tips in de omgang met een narcist

• Bewaak je grenzen. Laat niet over je heen lopen door iemand met manipulatief gedrag.
• Wees je ervan bewust dat je je partner waarschijnlijk niet kunt veranderen en koester wat dat betreft niet te veel hoop.
• Zoek steun in je omgeving, bijvoorbeeld bij een goede vriend(in) of bij een familielid.
• Plan tijd in voor activiteiten waar jij energie van krijgt.
• Overweeg professionele hulp in te schakelen. Een therapeut kan je helpen je zelfvertrouwen te herstellen als dat beschadigd is.
  Het is reden voor het Reformatorisch Dagblad om over het onderwerp te publiceren. De artikelen die destijds verschijnen, worden online nog steeds regelmatig gelezen. En in de redactiemail stromen vragen en verhalen binnen van mensen die zelf worstelen met het narcistische gedrag van hun partner.

Lees ook

Eenzame worsteling in het huwelijk bij narcisme

Naasten hebben behoefte aan contact met lotgenoten, zegt Wim Visser, voorzitter van Vereniging Een Handreiking, desgevraagd. Voor gespreksavonden kwamen tientallen aanmeldingen, zegt Visser. Inmiddels is de eerste groep in de Betuwe van start gegaan. In andere regio’s zijn soortgelijke initiatieven in de maak. Het thema leeft dus.

Therapeuten Jantine den Uijl-van Loon en Maarten van Dijk schreven eerder al het boekje ”Twee gezichten. Psychologische en pastorale handreiking bij narcisme” over het onderwerp. In de praktijk in Nieuwerkerk aan den IJssel gaan ze het gesprek aan over de moeilijkheden en mogelijkheden van het leven met een narcist. Naar schatting is zo’n 75 procent van de mensen met narcistische kenmerken man, daarom spreken ze in de mannelijke vorm.

Op internet zijn de adviezen voor iemand die in een relatie zit met een narcist eenduidig: ga weg. Hoe kijkt u hiernaar?

Den Uijl: „Ik denk dat het niet per definitie nodig is om afscheid van iemand te nemen. Het heeft bijna altijd zin om met een therapeut te gaan kijken naar: waar komt gedrag vandaan? Waarom voel ik me aangetrokken door deze persoon die zich narcistisch gedraagt? Zit er in je verleden iets waardoor je geleerd hebt om je altijd maar naar iemand te voegen?”

Van Dijk: „Een therapeut kan wat mij betreft nooit bepalen wat een cliënt moet doen. Volgens mij is het onze taak om een ander daarachter te laten komen. Tegelijkertijd neem ik wel duidelijk stelling in als er sprake is van monsterlijk gedrag. Veiligheid staat wat mij betreft voorop. Ik hoor hier in de praktijk echt de vreselijkste dingen die ik niet in de krant wil hebben. Als een vrouw door haar man in elkaar wordt geslagen –of erger– als iets hem niet bevalt, voelt iedereen op zijn klompen aan dat dit niet kan. Dan zeg ik maar één ding: Zorg dat je wegkomt, want het is voor jou niet veilig bij hem.”

Den Uijl: „Dat ben ik helemaal met je eens. Veiligheid is nummer één.”

Komt het voor dat echtparen, van wie de een narcistisch is, samen hulp zoeken in jullie praktijk?

Den Uijl: „Die zijn er wel, maar veel vaker zien we hier alleen de partner van degene met de narcistische eigenschappen. Die is vastgelopen en dan zegt de narcist: Ga jij dan bij de psycholoog maar werken aan jezelf, dan komt het tussen ons ook weer goed.”

Van Dijk: „Voor ons is het dan de kunst om ook de andere partner in de praktijk te krijgen.”

In hoeverre beseffen mensen die bij u aankloppen dat ze in een relatie zitten met iemand met narcisme?

Den Uijl: „Ik maak vaak mee dat mensen binnenkomen met de diagnose voor hun partner op zak. Samen met hen ga ik dan op zoek naar wat ze meemaken en waarom ze vinden dat hun partner narcistisch is. Tegelijk probeer ik dan ook naar de andere kant te vragen: Hoe ga jíj om met het gedrag van je partner? Vaak ontstaan patronen door emotionele verwaarlozing in het verleden. Als je je daarvan bewust wordt en ermee aan de slag gaat, kunnen dynamieken in een huwelijk veranderen, daarvan ben ik overtuigd.”

Van Dijk: „We komen ook wel tegen dat mensen juist niet binnenkomen met het idee dat ze lijden onder het narcistische gedrag van hun partner. Dan zoeken ze hulp vanwege huwelijksproblemen en kom je er pas na doorvragen achter dat er narcistische problematiek speelt.”

Hoe ernstig zijn de problemen rond narcisme waarmee mensen bij jullie aankloppen?

Van Dijk: „Heel ernstig. Er is vaak echt veel schade aangericht. Op emotioneel gebied, soms ook fysiek, seksueel of sociaal. Slachtoffers zijn depressief, angstig of twijfelen continu aan zichzelf. De gevolgen van narcisme zijn gigantisch.”

Den Uijl: „Er is ook financiële problematiek. Een vrouw vertelde dat ze stiekem werkt, omdat haar man álles controleert wat ze koopt. Ze moet zich overal voor verantwoorden. Heeft ze zin in een pot honing, dan is dat veel te luxe en krijgt ze een hok vol herrie.”

Van Dijk: „Het ergste vind ik de identiteitsroof. Iemand raakt door de invloed van de ander zijn eigen ik kwijt. Dat kan op duizend manieren gaan. Mensen met narcistisch gedrag zijn er goed in dingen te verdraaien.”

Hoe kan zoiets werken?

Van Dijk: „Een simpel voorbeeld. Jij wordt geslagen door je man. Het doet echt zeer. Hij scheldt je uit voor de vreselijkste dingen. „Maar dat komt ook”, zegt hij dan, „omdat jij nooit seks wilt. Dus wie heeft hier nu eigenlijk de grootste schuld?” En jij gaat denken: ja, het zal vooral aan mij liggen.”

Den Uijl: „Hier zie je ook weer het probleem van de dynamiek tussen de echtgenoten. Bij de een ontbreekt de zelfreflectie, de ander zit aan de andere kant van het spectrum. Die legt dingen op haar eigen bordje die daar helemaal niet horen.”

Wat probeert u door therapie teweeg te brengen?

Van Dijk: „Een narcist is in zijn jeugd beschadigd, degene die het narcistische gedrag over zich heen laat komen ook. Als wij het slachtoffer in de spreekkamer hebben, gaan we terug naar de jeugd. Waarom cijfer ik mezelf altijd weg? Waarom laat ik alles gebeuren? En hoe kan ik op een gezonde manier reageren op het gedrag van mijn partner? Als dat lukt, als het slachtoffer inziet dat ze niet schuldig is, gaat de relatiedynamiek veranderen.”

Den Uijl: „Een voorbeeld dat ik pas hoorde. Een vrouw vertelde dat ze thuis de sleutels altijd in een vast bakje in de gang leggen. Al honderd jaar, bij wijze van spreken. Op een dag vraagt haar man: „Waar is de autosleutel?” En zij zegt: „Gewoon, in het bakje.” Dat werd een heel ding. Op een gegeven moment vond hij de sleutel ergens anders in huis. Zij zei later tegen mij dat ze zeker wist dat ze hem in dat bakje had gelegd, maar dat ze toch direct aan zichzelf twijfelde toen hij dat niet van haar aannam. Het is heel moeilijk om van die reflex af te komen.”

Ik kan me voorstellen dat mensen eerder de boodschap verwachten dat de ander moet veranderen.

Van Dijk: „Dat kan iemand wel willen, maar bij narcisten die geen enkele zelfreflectie hebben, gaat dat niet gebeuren. Daarom stel ik altijd als uitgangspunt de vraag: Wil je bij je man blijven, ondanks alles? Bij reformatorische christenen is dan vaak het antwoord: Ja, want dat vraagt God van me. Het huwelijk is heilig en is geen contract dat je kunt verbreken. Die wil om de relatie te redden is in die gevallen de basis voor de rest van de therapie.”

En dan?

Den Uijl: „Dan zijn er vervolgens een aantal vragen. Wat en wie heb jij nodig om staande te blijven, als je ervan uitgaat dat je partner niet zomaar zal veranderen? Wat zijn je hulpbronnen? Heb je contact met mensen die je kunnen helpen?

Welke hoop is er voor een huwelijk met een narcist?

Van Dijk: „Ik onderstreep graag het verschil tussen hoop en verwachting. Ik kan hopen dat ik morgen miljonair ben, maar dat is geen realistische verwachting. Er is weinig hoop dat de narcistische partner zal veranderen. Maar als het slachtoffer met zichzelf aan de slag gaat, is er wél hoop dat de dynamiek in een huwelijk zal veranderen. En dat het slachtoffer zich steeds minder laat beïnvloeden door de daden van de ander.”

Welke reactie roept dat op bij de partner met de narcistische kenmerken?

Van Dijk, na een diepe zucht: „Eerlijk gezegd blijkt vaak dat als de ander niet meer toegeeft aan de grillen van de narcist, hij zelf de benen neemt en de relatie beëindigt. Want een narcist heeft publiek nodig, heeft het nodig dat hij kan doen of zijn vrouw zijn eigendom is. Als die dynamiek weg is, zegt de narcistische partner geregeld: De groeten met jou.”