Om mensen bewuster te maken van de risico’s van zelfzorgmiddelen –medicijnen die je zonder recept kunt krijgen– zijn Europese medicijnautoriteiten maandag de campagne ”Medicijnen zijn geen snoepjes” gestart. Ook het College ter Beoordeling Geneesmiddelen (CBG) doet mee.

Het is niet zo dat zelfzorgmiddelen gevaarlijk zijn, stelt huisarts en CBG-lid Janneke Belo gerust. „Medicijnen die bij de drogist of de supermarkt liggen, zijn in principe veilig. Maar denk er wel goed over na of dat ook voor jou geldt en lees de bijsluiter. Stel, je hebt een hart- en vaatziekte, dan kun je beter geen ibuprofen gebruiken vanwege het risico op vochtophoping. En als de klachten niet verminderen, raadpleeg dan de arts of apotheker.”

Iets meer dan de helft van de mensen leest de bijsluiter bij het eerste gebruik van een zelfzorgmiddel, bleek in 2023 uit onderzoek van het Nivel. Een kwart doet dat af en toe, 12 procent altijd en 7 procent nooit.

Belo herkent uit haar praktijk hoe verschillend mensen ermee omgaan. „Je hebt mensen die van a tot z spellen wat erin staat, soms zo dat het hen remt in het gebruik. Maar mijn ervaring is dat slechts een beperkte groep de bijsluiter goed leest.”

Hartfalen

Het beste is om voor elk gebruik de bijsluiter te lezen, stelt de huisarts. „Er kan namelijk wat veranderen in je medische omstandigheden. Een patiënt met pijn in zijn rug belde een keer naar een van onze assistenten omdat ibuprofen bij hem niet hielp. Maar omdat hij enkele maanden daarvoor een hartinfarct had gehad, mocht hij de pijnstiller helemaal niet gebruiken. Dat staat netjes in de bijsluiter.”

Mensen gebruiken vaak meerdere pijnstillers tegelijk. Als dat verschillende typen medicijnen zijn –bijvoorbeeld paracetamol en ibuprofen– kan dat volgens Belo geen kwaad. Maar als de middelen tot dezelfde werkzame groep behoren –zoals ibuprofen en naproxen– wordt dat een ander verhaal. „Dan krijg je een te hoge dosering binnen. Als je dat langdurig doet, loop je risico op leverproblemen en maagklachten. Bij mensen met een voorgeschiedenis van hart- en vaatziekten kan zo’n combinatie zelfs leiden tot hartfalen en een ziekenhuisopname.”

De huisarts uit het Zuid-Hollandse Valkenburg ziet dat ouders de laatste jaren steeds vaker naar ibuprofendrankjes zoals Nurofen grijpen als hun kind pijn heeft. Begin liever met paracetamol, adviseert ze. „De kans op complicaties bij ibuprofen is groter dan bij paracetamol, vooral bij kinderen die slecht drinken. Er kunnen nier- en maagdarmproblemen ontstaan, al is dat gelukkig zeldzaam.”

Uitzaaiing

Mensen blijven soms langdurig met klachten lopen zonder de huisarts te raadplegen. Belo herinnert zich een man die jarenlang een antischimmelmiddel gebruikte. Zijn huidklachten namen echter niet af. Dat hoeft niet te verbazen gezien de diagnose die de huisarts uiteindelijk stelde: eczeem.

Ander voorbeeld: een patiënt gebruikte maandenlang de maagzuurbinder Rennie – dagelijks twaalf tot zestien tabletten. De tabletten neutraliseren maagzuur, maar remmen de aanmaak niet. Toen Belo haar een ander middel voorschreef, verdwenen de klachten binnen een paar weken. „Ik weet niet of de Rennies schade hebben aangericht. Maar je doet jezelf tekort door zo lang met klachten te lopen.”

Lang met klachten lopen kan zelfs riskant zijn. „Ik heb een patiënt gehad die maanden met rugpijn liep en daarvoor pijnstillers gebruikte. Later bleek dat de pijn werd veroorzaakt door een uitzaaiing van prostaatkanker in zijn rug. Zo’n patiënt wil je liever snel op je spreekuur zien.”

Langdurig gebruik van medicijnen kan ook tot een verslaving leiden. Een voorbeeld zijn neussprays met xylometazoline, bedoeld voor een verstopte neus. „Patiënten vertellen me soms dat ze een neusspray op hun nachtkastje hebben staan en elke avond voor het slapen gaan gebruiken. Dan raad ik aan daarmee te stoppen. Als je die sprays langdurig gebruikt, raken je slijmvliezen eraan gewend en heb je ze steeds meer en langer nodig.”