Dit verhaal is ook te beluisteren via onderstaande player.

Het staat mijn moeder nog helder voor de geest. Hoe ze als klein kind, samen met zes broertjes en zusjes, elke dag een lepel levertraan kreeg. Om het vieze goedje vlot door de zeven kinderkeeltjes te krijgen, bedacht haar vader een list: hij gebruikte maar één lepel. „Je zorgde dus wel dat je zo snel mogelijk aan de beurt was.” Het blijft de vraag of de opgebouwde weerstand door het gezamenlijk lepelgebruik kwam, of door de levertraan.

Het eerste –extra weerstand krijgen door het gezamenlijk lepelgebruik– zou kunnen, geeft diëtist Hendriët Smit uit Doornspijk aan. „Het tweede is zeker. Levertraan was en is een bron van vitamine D.” In haar praktijk geeft ze dagelijks adviezen over de samenstelling van voedsel, vaak naar aanleiding van specifieke vragen. Van diabetici, of ernstig zieke mensen bijvoorbeeld.

Omdat veel gezinnen vroeger een minder gevarieerd menu kenden, was de aanvulling vanuit de levertraan welkom, geeft ze aan. „Tegenwoordig slikken we multivitaminepillen. Maar dat is voor gezonde mensen niet nodig. Die kunnen al die potjes laten staan.”

Gratis

Uitgangspunt voor Smit is dat de vitaminen die iemand nodig heeft, tegenwoordig volop in voedsel zitten dat normaal verkrijgbaar is. Of ze zijn buiten gratis in de zon te krijgen. „Vitamine D is voldoende op te bouwen door vanaf april tot en met oktober dagelijks een halfuurtje buiten te zijn.”

Groente, fruit, peulvruchten, noten en zuivel zouden regelmatig op het menu moeten staan, geeft het Voedingscentrum op zijn website aan. Deze voedingsmiddelen bevatten de vitaminen die voor iedereen aanbevolen worden. Voor iemand die zich aan de adviezen houdt, is er niets aan de hand. Smit signaleert echter iets anders. Ons westers eetpatroon is lang niet altijd gebaseerd op de genoemde groente, fruit, noten en dergelijke. We missen daarom vitaminen en vullen dat aan met een pilletje. De vitaminen komen dan wel binnen. „Dat is goed. Maar de slechte eetgewoonten werken wel diabetes, overgewicht en hart- en vaatziekten in de hand.”

Daarnaast speelt mee dat supplementen vaak eenzijdig zijn, vult Alida Melse aan. Zij is universitair hoofddocent global nutrition aan Wageningen University & Research. „Vitaminen maken, zoals zo veel stoffen in ons lichaam, deel uit van een gebalanceerd systeem. Zomaar aanvullen heeft geen nut, of brengt het systeem uit balans.”

Hulpstof

Vitaminen spelen een belangrijke rol in de lichaamsprocessen, legt Melse uit. „Het zijn complexe structuren van koolstofatomen in ring- of strengvorm. Aan de koolstof kan bijvoorbeeld stikstof, zuurstof of zwavel gebonden worden. De vorm en samenstelling bepalen de functie en werking van de vitamine. Vitaminen zijn dus een hulpstof voor lichaamsprocessen.”

Als voorbeeld noemt ze vitamine A. „Deze vitamine heeft een rol in het fotoproces in de ogen. Onderscheid tussen licht en donker en vormen van nachtblindheid zijn terug te leiden op de aanwezigheid van vitamine A en de hoeveelheid ervan.” A heeft ook een functie bij het in stand houden van longweefsel, of bij de transcriptie van DNA. Vitamine A heeft een dierlijke of plantaardige bron: onder andere melk, vis, lever, yoghurt en gele, oranje of groene groenten.

Diëtist Smit geeft een ander voorbeeld van de functie en de werking van vitaminen. „Vitamine C is een bekende antioxidant. Deze is van invloed op het immuunsysteem. Dat is positief.” Maar: „Bij kankerpatiënten die een chemokuur ondergaan, kan C de werking van de chemo versterken. Dan breekt de kuur te veel cellen af, dus ook gezonde.” Smit wijst er daarom met nadruk op dat vitaminen innemen maatwerk is.

Ook Melse noemt C met regelmaat. „Het beeld is dat vitamine C helpt tegen verkoudheid. Maar deze vitamine is niet antiviraal. Dus het werkt niet.” Dat het beeld is ontstaan, komt volgens de Wageningse hoogleraar door uitkomsten van eerdere studies. „Die zijn valide, maar beschrijven onderzoek op cel- of dierniveau. Over toepassing bij mensen is nog weinig bekend.” Alleen voor rokers maakt Melse een uitzondering. „De oxidatieve schade in hun longen kan verminderen door het bijslikken van C.”

Bijwerkingen

Vitaminen kunnen dus bijwerkingen hebben, zeker bij een teveel. Bij tekorten is een aanvulling nodig. Smit: „Bij langdurig gebruik van Prednison ontstaat het gevaar van botontkalking. Prednison verhindert of vermindert de opname van calcium door de darmen. Calcium is nodig voor botopbouw. Vitamine D bevordert juist de opname van calcium door de darmen. Extra D kan in dit geval dus helpen botontkalking te voorkomen.”

Een ander bekend verschijnsel is volgens Smit de relatie tussen het medicijn Metformine en vitamine B12. „Het medicijn wordt veel voorgeschreven aan diabetes-2-patiënten en kan de opname van B12 bemoeilijken. Dat laatste uit zich in klachten als verminderde eetlust, vermoeidheid en spierkrampen.”

Melse noemt nog een voorbeeld van een situatie waarin het slikken van vitaminen wel zinvol kan zijn. Het gaat over foliumzuur, vitamine B11. „Veel voorgeschreven aan vrouwen met een zwangerschapswens, minimaal vier weken voor een eventuele conceptie. B11 is namelijk rond de vierde week van de zwangerschap al van invloed op de neurologische ontwikkeling van het kind. Een tekort kan oorzaak van een open ruggetje zijn.”

Smit en Melse kunnen de lijst met verbanden moeiteloos uitbreiden. Toch maakt Melse ook een voorbehoud. „Vaak weten we wat de verschijnselen zijn bij vitaminetekorten. Maar naar de echte werking is nog veel onderzoek nodig.” Zo is het bekend dat er een verband is tussen vitamine C en wondgenezing. „In ziekenhuizen zouden we daar gebruik van kunnen maken. Het is alleen nog lang niet duidelijk wat de invloed werkelijk is.”

Wetenschap

Complicerende factor bij het onderzoek naar de werking van vitaminen is de geringe hoeveelheid vitamine die vaak maar nodig is in het geval dat ze geslikt moet worden. Melse: „Vitaminen hebben hun werking al bij inname van enkele milligrammen. De balans tussen de stoffen is dus snel verstoord. Ook daarover moet de wetenschap nog veel ontdekken.”

Beide wetenschappers waarschuwen voor het zomaar slikken van vitaminen. „Een veelvoorkomende gedachte is dat het slikken preventief werkt”, geeft Melse aan. „Dat is niet zo. Vitaminen slik je hooguit aanvullend, als er al tekorten in het lichaam zijn ontstaan.”

Zeker omdat in de praktijk blijkt dat de uitdrukking ”baat het niet, dan schaadt het niet” niet opgaat, adviseert zowel de diëtist als de hoogleraar om vitaminen te slikken in overleg met de huisarts of de apotheker. „Zij kennen de medische geschiedenis van een patiënt en weten van eventuele bijwerkingen”, adviseert Smit. „Nogmaals: vitaminen zijn maatwerk. Extra slikken is voor gezonde mensen volkomen nutteloos.” Melse verwoordt het anders: „Wij zeggen wel eens dat multivitaminen alleen goed zijn voor een dure plas.”