De zomer was fijn. Heerlijk was het om een paar weken vrij te zijn, bij de dag te leven, leuke dingen te doen en te genieten van het goede dat God geeft. Maar geworsteld werd er ook. Pijn en verdriet, angst en paniek, somberheid en zwaarte nemen geen vakantie. Oorlog en honger evenmin.

Voor de meeste mensen is het gewone leven weer begonnen. Als je met mentale problemen worstelt, kan de dagelijkse structuur behulpzaam zijn, waardoor klachten minder hevig zijn. Maar je problemen kunnen ook verergeren, omdat de lat weer hoger komt te liggen en je je overvraagd voelt door alles wat moet. Hoe ga je om met alle stress die je ervaart? Hoe blijf je overeind? Welk gedrag zet je in –al dan niet bewust– om verder te kunnen?

Zie zelfdestructief gedrag als coping: er zit pijn en angst onder

In vaktaal gaat het hier om coping en copingmechanismen (coping betekent: omgaan met). Copingmechanismen kennen we allemaal: een rondje lopen om op gang te komen of je hoofd leeg te maken. Je verhaal doen bij een naaste. Afleiding zoeken. Op zoek gaan naar chocola of chips. Met dat laatste komen we terecht bij copingmechanismen die negatieve gevolgen kunnen hebben. Niet elke vorm van coping is gezond. Te veel eten is niet goed voor je. Voor alcohol en drugs geldt hetzelfde. Ze kunnen leiden tot een verslaving waarin je gevangen raakt, net als gamen, gokken en porno kijken.

Een heftige manier van coping is zelfdestructief gedrag. Denk aan jezelf snijden of andere vormen van zelfbeschadiging. Of aan niet meer willen eten, jezelf uithongeren of extreem bewegen als manier om controle over je lichaam (of leven) te ervaren. Bij de omgeving roept dit vaak reacties van afkeer en veroordeling op. Dat is begrijpelijk, want dit gedrag kan ernstige gevolgen hebben en zelfs levensbedreigend zijn. Toch is het essentieel om verder te kijken dan het gedrag en oog te hebben voor de onderliggende problemen. Zie het gedrag als coping: er zit pijn en angst onder. De ander is vaak diep verwond en weet op dit moment geen betere manier om met die pijn om te gaan. Geef daarom erkenning voor die pijn en kijk vanuit dat perspectief liefdevol naar de ander en begripvol en mild naar het gedrag.

In mijn colleges over religie en mentale gezondheid had ik vorig jaar geen gelegenheid om het onderwerp zelfbeschadiging te behandelen. Een van de studenten, die ervaringsdeskundig was, vroeg daarom of ze hierover een filmpje mocht opnemen om dat te delen met de groep. Haar perspectief was indrukwekkend. „Ik heb me jaren gesneden”, zei ze, „en ik vond mezelf slecht omdat ik dat deed. Maar nu kan ik het ook anders zien. Het was een manier van mijn systeem om overeind te blijven. Die lichamelijke pijn hielp om met de psychische pijn om te gaan. Je kunt het niet echt goede zelfzorg noemen natuurlijk, maar in zekere zin wás het wel zelfzorg. Dit perspectief helpt me om weg te blijven van veroordeling en om vriendelijker naar mezelf te kijken.”

Veroordeling creëert een tegenover-positie en dat maakt de problemen meestal erger. Een milde, niet-veroordelende houding van de omgeving is daarentegen vruchtbaarder. Tegelijk heb je als naaste vaak een rol in het begrenzen van gedrag. Deze spanning kan vreselijk ingewikkeld zijn. Laat de ander daarom op allerlei manieren merken dat je van haar (of hem) houdt, om zo verbinding te maken of in stand te houden. Wees daarin creatief, als bijvoorbeeld aanraking en lichamelijk contact beladen zijn, en begin niet steevast over de problemen die er zijn.

Als jij degene bent die geen andere mogelijkheid ziet dan destructieve coping, omdat de gedachte aan veranderen te veel angst en paniek oproept: het kan echt anders worden, al brengt het inderdaad veel pijn met zich mee wanneer je de confrontatie met de onderliggende problemen of wonden aangaat. Maar dat hoef je niet alleen te doen – je mag het samen doen met iemand in je omgeving die je vertrouwt of in vertrouwen mag gaan nemen. En vandaag beginnen met een klein beetje meer mildheid voor jezelf.

De auteur is rector van het Kennisinstituut christelijke ggz (Kicg), onderdeel van Eleos en De Hoop ggz, en hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.