Gehackt? Misschien komt die verfoeide fax toch nog van pas
Na jaren te zijn bespot is de fax zo goed als verdwenen uit Nederland. Maar komt het apparaat in noodgevallen, zoals de recente hack bij het OM, juist niet van pas?
In de Nederlandse rechtbanken wemelde het de afgelopen weken van papier. Door een hack lag de mailserver van het openbaar ministerie er tot twee weken geleden uit. Waar gewoonlijk alles digitaal te vinden is, moesten advocaten sommige stukken nu ophalen. Geen digitaal dossier op de laptop, maar paperassen in de tas.
Ineens waren ze teruggeworpen in de tijd. Behalve dan dat er tot een paar jaar geleden nog een fax bestond. Die was nu wel handig geweest, klonk het gekscherend op het Paleis van Justitie.
Gekscherend, want de fax is met pek en veren het kantoor uit gejaagd. Het apparaat is een mikpunt van spot, net als de instanties die in weerwil van de moderniteit er nog altijd gebruik van maken. Geen wonder dat de rechtspraak, het OM en veel overheidsorganisaties de afgelopen jaren de stekker uit de fax hebben getrokken. Ook in de zorg zijn ze er inmiddels definitief mee gestopt.
Maar de chaos bij de rechterlijke macht geeft te denken. Kan in tijden van toenemende hacks, digitale sabotage en hybride oorlogsvoering de goede oude fax als achtervang dienen, wanneer computersystemen het begeven? Moeten we die verfoeide fax niet gewoon laten staan waar die staat?
Revolutionaire papierteleporteur
Voor de jonge lezers: een fax is een apparaat waarmee je documenten via een telefoonlijn kunt versturen. Het oogt als een kruising tussen een telefoon en een printer. Deze papierteleporteur werd vanaf de jaren zeventig op grote schaal gebruikt door overheden en het bedrijfsleven.
„De fax was destijds revolutionair”, zegt Jonathan Coopersmith, emeritus hoogleraar techniekhistorie aan de Texas A&M University. Hij schreef in 2016 een boek over het apparaat. „In plaats van documenten per post te versturen, kon dat vanaf toen in een paar seconden. Processen gingen opeens veel sneller.” Helaas voor de fax verdween hij net zo snel als-ie gekomen was. „Door de komst van e-mail nam de populariteit in de jaren negentig drastisch af.”
De fax belandde al snel bij het grofvuil. Maar niet overal. In sommige landen is faxen nog aan de orde van de dag. Bijvoorbeeld in Japan. „Daar wonen relatief veel ouderen en wordt veel sociale status aan een mooi handschrift toegekend”, vertelt Coopersmith. Tot grote frustratie van de Japanse overheid, die juist wil dat het land technologische vooruitgang uitstraalt.
Maar ook dichter bij huis, in Duitsland, faxen ze er nog op los. Volgens digitale brancheorganisatie Bitkom maakte vorig jaar nog 77 procent van de Duitse bedrijven gebruik van het apparaat, al is de fax ook daar op z’n retour.
„In veel landen wordt de fax als betrouwbaarder gezien dan e-mail”, zegt Coopersmith. „Hij zou moeilijker te hacken zijn.”
Geen encryptie
Dat idee is niet helemaal uit de lucht gegrepen. „Telefoonlijnen werden altijd als veilig beschouwd, omdat het een rechtstreekse verbinding is tussen zender en ontvanger”, zegt Wolter Pieters, hoogleraar werk, organisaties en digitale technologie aan de Radboud Universiteit. „Al is het natuurlijk niet 100 procent veilig.”
E-mails reizen via het minder veilige internet. Om te zorgen dat alleen de ontvanger ze kan lezen, zouden ze moeten worden versleuteld. Maar de meeste e-mails zijn dat niet, wat ze kwetsbaar maakt voor onderschepping.
Ook de traditionele fax kent in principe geen encryptie. „Als je eenmaal de juiste telefoonkabel te pakken hebt, is het technisch gezien niet zo moeilijk om een fax ‘af te luisteren’”, schetst cyberveiligheidsexpert Bert Hubert. „Vandaar de kritiek van techneuten op de fax. Maar in praktijk is dat nog niet eenvoudig. Knappe jongen die met een schepje in de grond de juiste telefoonkabel weet te vinden.”
Maar er kleven ook nadelen aan de fax. Zo is spoofing, je voordoen als een andere persoon of organisatie, betrekkelijk makkelijk. Een kwaadwillende kan bijvoorbeeld op briefpapier van het OM naar de rechtbank faxen dat een zekere gedetineerde op vrije voeten moet komen. De rechtbankklerk zou het faxnummer moeten controleren om het bedrog te doorzien.
Beschermd tegen pottenkijkers
Met de invoering van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) in 2018 rees de vraag in hoeverre de fax nog aan de privacywetgeving voldoet. Eenieder kan immers een faxbericht met gevoelige informatie uit de machine pakken. En een slippertje bij het intikken van een faxnummer is snel gemaakt, wat de kans op een datalek vergroot.
Dat desondanks zoveel organisaties tot kort geleden nog vertrouwden op de fax, heeft deels te maken met de juridische status van zijn printjes. Een faxdocument valt namelijk onder het brief- en telefoniegeheim; de inhoud ervan is onder de Grondwet beschermd tegen pottenkijkers. E-mails hadden lange tijd die status niet. Er moest een grondwetswijziging aan te pas komen om dat recht te trekken.
Sindsdien zeiden meerdere sectoren de fax vaarwel. Zo deed de zorg de fax in de ban. Daar werd het apparaat tot eind vorig jaar nog veel gebruikt voor bijvoorbeeld het uitwisselen van medicatievoorschriften of voor communicatie binnen ziekenhuizen.
Antifaxers
Na de invoering van de Wet elektronische gegevensuitwisseling in de zorg (Wegiz) in 2023 is de fax uitgefaseerd. Dit gebeurde onder luid gejuich van Faexit, een organisatie die speciaal was opgericht om de fax zo snel mogelijk de das om te doen. Ze werden ook wel ”antifaxers” genoemd.
Inmiddels hebben de meeste ministeries ook geen faxnummer meer. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) stopte in april pas definitief. Bij de inlichtingendienst AIVD wordt de fax heel soms nog gebruikt, zegt een woordvoerder.
Ook de rechtspraak en het OM namen dus afscheid. Die eerste deed dat pas begin 2022, toen er werd overgestapt op een speciaal mailsysteem, om vertrouwelijke berichten veilig te kunnen delen. Deze mails zijn versleuteld. Ook moet de ontvanger zijn identiteit bevestigen om de mail te kunnen openen.
Een belangrijke reden om extra vaart achter de digitalisering te zetten, was een besluit van telecomprovider KPN. Die stopte in 2022 met zijn faxnetwerk via de ISDN-telefoonlijn. Faxen kan sinds een paar jaar alleen nog via een internetverbinding, niet meer via de telefoonlijn.
Geen overbodige luxe
Kortom, de fax heeft in Nederland afgedaan. Maar ook de nieuwe computersystemen blijken niet onfeilbaar, zoveel heeft de langdurige storing bij het OM wel duidelijk gemaakt.
Is de stekker er te resoluut uitgetrokken? De Amerikaanse hoogleraar Coopersmith ziet wel heil in de fax als back-up in tijden van crisis. „Het kost weinig om ’m te laten staan. Met de toename aan cyberaanvallen is het geen overbodige luxe, vind ik. Het ergste wat kan gebeuren, is dat je ’m niet gebruikt.”
Hoogleraar Pieters is kritischer. „Als back-up voor internet is de fax geschikt als de communicatie via de traditionele telefoonlijn gaat. Ook dan zou je, bij structureel gebruik, de berichten volgens de AVG eigenlijk moeten versleutelen”, overpeinst hij. „Dat is in principe mogelijk. Je kunt een fax versleutelen. Alleen is dan de vraag of die versleutelingsdiensten nog beschikbaar zijn als het internet afgesloten is.”
Cyberexpert Hubert zou de fax niet willen rehabiliteren. Maar wel het principe waar die voor staat: robuuste technologie waar men in nood op kan terugvallen. Zeker nu systemen steeds complexer worden. „Gaat een mailserver stuk, dan kun je niet even een nieuwe uit de kast pakken. Bij een fax wel. Organisaties zouden zo’n ongecompliceerde back-up moeten hebben, iets dat het altijd doet. Want we gaan niet minder gehackt worden.”
Het belang van goede achtervang lijkt ook in Brussel doorgedrongen. Volgend jaar gaat in Nederland de Cyberbeveiligingswet van kracht, die voortvloeit uit Europese regelgeving. Volgens die wet moeten organisaties in kritieke sectoren, van banken tot drinkwaterbedrijven, back-ups en noodvoorzieningen hebben voor als het misgaat.
De fax zal dat waarschijnlijk niet worden. Die zal in de toekomst alleen nog in het museum te bewonderen zijn. Al is niet uitgesloten dat een enkeling hem zal laten staan, voor het geval dat. Hoewel, zelfs bij faxhistoricus Coopersmith staat thuis geen faxapparaat meer. Ook niet als pronkstuk in de woonkamer. „Hij heeft de verhuizing helaas niet overleefd.”
