Olthaar, lector vitale economie aan de Stenden Hogeschool, locatie Emmen, interesseert zich als schrijver en christelijke wetenschapper voor de vraag hoe wij op een verantwoorde manier met de schepping en met elkaar om zouden kunnen gaan. Hij is niet alleen kritisch op wat er fout gaat in de economie en in de productieketens, maar heeft ook een positieve boodschap voor iedereen die vastzit in een spiraal van steeds meer willen hebben en steeds meer willen consumeren.

„We zijn het ons vaak niet bewust, maar we worden voortdurend bestookt met verhalen over succes, over status, over het vervullen van wensen”, zegt Olthaar. „Tieners die overwegen een cosmetische operatie uit te laten voeren. Ouders die steeds grotere auto’s kopen, of weer een nieuwe laptop aanschaffen of de nieuwste telefoon. Maar hebben we geen betere verhalen voor onze kinderen? Kunnen we hun niet beter vertellen dat ze ook zonder al die kunstgrepen geliefd zijn? Weten ze wat onze dromen voor de toekomst zijn? Vieren dat het leven al goed is, is een daad van protest. Daarmee ga je tegen de stroom in. Laten we elkaar vragen stellen: Wat is volgens jou nodig voor een goed leven? Welk verlangen schuilt er achter onze behoeften? Wat is het verlangen achter het willen hebben van een grote auto? Gezien worden, spanning? Waarom willen we een barbecue organiseren? Verlangen we naar ontspanning, naar saamhorigheid?”

Commercie

Volgens Olthaar mag je je verlangens omarmen, maar hij wijst erop dat er misschien andere manieren zijn om eraan tegemoet te komen. „De commercie vertelt ons verhalen op het niveau van onze behoeften. Laten we zorgen voor verhalen over onze verlangens. Die laatste lopen veel minder uiteen dan onze behoeften. Erken dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten.”

Olthaar haalt een reactie aan van iemand die na het lezen van zijn boek kon bevestigen wat werkelijk belangrijk is in het leven. Deze gepensioneerde ondernemer schreef: „Ik heb mijn bedrijf voor veel geld verkocht en ik ben nog nooit zo ongelukkig geweest. Ik heb ontdekt dat het in het leven gaat om goede relaties en om van betekenis zijn.”

Olthaar beschrijft in zijn boek dat hij en zijn vrouw besloten om vanuit hun vrijstaande woning te verhuizen naar een rijtjeshuis, omdat ze niet bovengemiddeld beslag op ruimte en middelen wilden leggen. Offert hij zijn comfortabele leven op aan een hoger doel? „Ik vind dat ik het nog steeds goed heb”, antwoordt hij glimlachend. „Mijn onbevangenheid ben ik wel echt kwijt. Ik vind het heel moeilijk om enthousiasme op te brengen voor bijvoorbeeld de kleding die mijn dochtertje krijgt van liefhebbende familieleden. Zij is er heel blij mee, maar ik denk meteen aan het vervuilende en water verslindende productieproces en aan de uitbuiting van anonieme textielarbeiders. De economie kan niet eindeloos groeien en consumptie maakt ons niet gelukkig.”

Jesaja

Olthaar heeft zich laten inspireren door de profeet Jesaja, die in zijn tijd al waarschuwde voor grootgrondbezit en uitbuiting. „God heeft het land aan het Joodse volk in bruikleen gegeven. Het gaat mis zodra beheer van het land overgaat in bezit ervan. Dan verdwijnt de ruimte voor rust – voor de boeren, voor de dieren en voor het land. In onze tijd zou Jesaja dezelfde dingen aanwijzen, alleen dan op wereldschaal. Zoals de slaven en uitgebuite arbeiders die aan het werk zijn voor onze luxe. De rijke, westers landen leggen op dit moment beslag op een groter deel van het aardoppervlak dan dat ze deden in de tijd van het kolonialisme.”

Volgens Olthaar eten wij als westerse consumenten een onevenredig groot stuk op van de taart die te verdelen is, en sluiten we ons af voor de ellende die we elders op deze aardbol veroorzaken. „Reclame en winkels spiegelen ons een sprookjeswereld voor: prachtig gerepresenteerde producten zodat we niet hoeven zien dat dat lapje kipfilet in folie een manke kip geweest is die door een arbeidsmigrant geslacht is in een tl-verlichte ruimte.”

De gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard uit Mattheüs 20 spreekt Olthaar erg aan. „Het gaat hier niet om een redelijke landeigenaar die toevallig een gulle bui heeft. Nee, Jezus laat zien dat er iets mis is met loon naar werken. De arbeiders die aan het eind van de dag nog door niemand ingehuurd waren, waren ‘afgekeurd’. Zij doen maar een fractie van het werk van de arbeiders die meteen ’s ochtends begonnen zijn en de hitte van de dag verdragen hebben, en toch is er ook voor hen loon dat voldoende is om van te leven.”

Verantwoordelijkheid

Olthaar denkt dat er momenteel genoeg alarmerend nieuws is over bijvoorbeeld het klimaat, de geopolitiek en vluchtelingenstromen om over de mensen uit te storten. „Een beetje aandikken, angst aanjagen: het is een methode. Maar alarmisme kan ook tot moedeloosheid en passiviteit leiden. Of zelfs tot ontkenning van de problemen, met de kop royaal in het zand gestoken. Dan kunnen mensen zich zelfs gaan verzetten tegen maatregelen.”

Hij erkent dat de grote omslag richting een duurzame economie vanuit het bedrijfsleven en de politiek moet komen, maar vindt niet dat we als burgers machteloos zijn of geen verantwoording dragen. „Bij volwassen worden hoort dat we steeds meer verantwoordelijkheid nemen. Een verantwoordelijke burger heeft de vrijheid om keuzes te maken volgens haar of zijn eigen waarden. We delen met elkaar het verlangen naar een samenleving die goed en leefbaar is. Laten we dat bij elkaar bevestigen en niet alle verantwoordelijkheid afschuiven op het bedrijfsleven en de overheid. Want dan kun je lekker uit het raam blijven kijken naar de boze buitenwereld waar alles verkeerd gaat, in plaats van jezelf aan te kijken in de spiegel. Daarom blijf ik mensen aanspreken op hun verantwoordelijkheid, hoeveel begrip ik ook heb voor mensen die vastzitten in het systeem, die wel móéten doorgaan met werk dat indruist tegen hun eigen waarden, omdat ze anders de hypotheek niet kunnen betalen.”

Onvrede en vreugde

De bevlogen econoom constateert dat veel consumptiegedrag voortkomt uit onvrede met deze gebroken wereld. „Als we aanvaarden dat het leven nooit volmaakt zal zijn, kunnen we daar vrede mee krijgen en kunnen we stoppen met onze ontsnappingspogingen via het kopen van mooie spullen en het boeken van dure vakanties. Makkelijk is het niet, maar we hebben wel de vrijheid om onszelf bij te sturen. Zo kunnen we er bijvoorbeeld voor kiezen langer te doen met een laptop of een telefoon. Dat scheelt je gedoe, maar het scheelt ook energie en kostbare metalen.”

Hoewel er veel zaken zijn waar Olthaar zich druk om maakt, wil hij niet belerend zijn en blijven hameren op wat moreel juist is, maar uitgaan van vreugde en levenslust. „Ik vind vreugde de belangrijkste drijfveer om te onderzoeken hoe het anders kan en om zelf andere keuzes te maken. Vreugde vinden in het samenleven en in de schepping maakt iets los. Het ontketent je levenslust. En het bevrijdt de mensen die slaaf zijn binnen het systeem dat wij met elkaar in het leven geroepen hebben en in stand houden.

Vroeger konden we het milieu in een zekere onschuld belasten. Dat is nu onmogelijk geworden. Iedereen weet dat vliegen en vlees eten het milieu schade toebrengt, maar omdat we onze privileges niet willen opgeven, verzetten we ons tegen verandering. Dan gaan we ons verschuilen achter argumenten als: iedereen doet het en in mijn eentje kan ik dat toch niet veranderen.”

Wenkend vergezicht

Schetst Olthaar geen onrealistische droom? Mensen die de touwtjes in handen hebben, laten die niet opeens los en dus blijft de wereld op de ingeslagen weg doorgaan. „Er zijn inderdaad machtige mensen die er geen belang bij hebben dat het roer wordt omgegooid en dat we een economie krijgen die past bij de draagkracht van mens en aarde, want dat gaat hun geld kosten. Maar hoe je er ook tegen aankijkt, oneindige groei is niet mogelijk. We zien nu al dat onze samenleving piept en kraakt. We zien meer extreem weer, minder biodiversiteit, meer ongelijkheid, minder werkplezier, meer beroep op de gezondheidszorg, minder vitaliteit. Laten we het systeem vastlopen, of gaan we bijsturen?”

Er is in Olthaars eigen leven wel wat veranderd. „Ik kan niet meer genieten van een zomerse dag in de lente, omdat ik de temperatuur verbind met de klimaatverandering. Ik was als tiener helemaal weg van Formule 1-races, nu vind ik die sport verschrikkelijk: elitair, levensgevaarlijk en milieubelastend.”

Toch blijft hij positief en hoopvol. „Ja, er gaat veel mis, maar laten we daarom onze blik richten op een wenkend vergezicht voor ons eigen leven en dat van de generaties na ons. Als we daardoor aangetrokken worden, komen we eerder in beweging. De profeet Jesaja windt er geen doekjes om dat het volk van God foute keuzes maakte. Maar hij geeft ook royaal ruimte aan Gods goedheid, vergeving en beloften. En daarom moeten we ook nu het zichtbare niet het laatste woord geven, maar wel Gods reddingsplan voor deze wereld. Wij hebben de toekomst niet in de hand, God wel. En Hij vraagt van ons goede keuzes te maken, en dat is al moeilijk genoeg.”

Alles van waarde. Een nieuwe kijk op arbeid, geld en geluk

Matthias Olthaar

uitg. Bot

280 blz.