Mishandelde jongeren, kinderen die onder de radar zijn en een opgetogen influencer; een mening over thuisonderwijs is gauw gevormd.

Dit keer was het Tim Hofman, niet bepaald de grootste vriend van de vrijheid van onderwijs, die in zijn programma BOOS de vinger legde bij vrijstelling van de leerplicht. „Kinderrechten schenden met ‘thuisonderwijs’”, zo prijkt de titel van de aflevering. De toon is gezet.

De zoveelste aanval op – een vorm van – de vrijheid van onderwijs? Zo’n gedachte is begrijpelijk, maar alléén slachtofferschap tonen, doet geen recht aan de situatie.

Er is namelijk wel degelijk iets aan de hand. In de uitzending komen twee jongeren aan het woord die van hun ouders niet naar school mochten en aangeven mishandeld te zijn. Ook wordt duidelijk dat steeds meer ouders de weg naar de vrijstelling weten te vinden. „Wij kunnen gewoon de rest van ons leven met onze dochter buiten de schoolvakanties om op vakantie gaan”, vertelt een influencer opgetogen.

Bovendien komt nadrukkelijk naar voren dat er geen toezicht is op het welzijn en de ontwikkeling van niet-schoolgaande kinderen. „Of zij daadwerkelijk onderwijs krijgen, weten we niet; dat zij risico’s lopen en hun rechten geschonden worden, weten we wel”, concludeert Hofman.

Verdient gewetensvrijheid prioriteit, náást het welzijn van kinderen?

Is daar alles mee gezegd? Zeker niet. Wat gewetensvrijheid betreft: iedereen zal erkennen dat dit waardevol is. Maar verdient het ook prioriteit? Niet in plaats van, maar náást het welzijn van kinderen. Als het antwoord daarop niet volmondig ja is, is te verwachten dat de voorkeur uitgaat naar afschaffing van de vrijstelling – in plaats van inzetten op kwaliteit, monitoring en eventueel strengere regels voor de vrijstelling.

Er is nog iets opvallends aan de uitzending. Hoewel ze het niet uitspreekt, heeft het er de schijn van dat staatssecretaris Tielen de vrijheid van onderwijs – geborgd in artikel 23 van de Grondwet – ziet als argument vóór afschaffing van de vrijstelling van de leerplicht. Het is echter haar eigen VVD die diezelfde onderwijsvrijheid fors wil inperken.

Intussen lijkt het thuisonderwijs van meerdere kanten ingesloten. Optie 1 is duidelijk: de wettelijke vrijstelling bij religieuze of levensbeschouwelijke bezwaren wordt afgeschaft. Maar ook als de vrijstelling blijft bestaan, is de kou voor bezwaarden niet uit de lucht. Uit een oordeel van de Hoge Raad van vorige maand volgt namelijk dat de aanwezigheid van een openbare school in de omgeving in principe genoeg is om géén gebruik te mogen maken van de vrijstelling. De lat om die toch te krijgen, ligt hoog.

De rechter perkt met deze uitspraak de ruimte fors in. Momenteel komen er door een besluit van het Openbaar Ministerie geen nieuwe rechtszaken. Het ligt echter voor de hand dat die er op een later moment, als de vrijstelling niet wordt afgeschaft, wel weer komen. En dan is het oordeel van de Hoge Raad een belangrijk ijkpunt. Kortom, voor voorstanders van de mogelijkheid tot thuisonderwijs ziet het er niet rooskleurig uit.