In de kas van vruchtgroentenkwekerij Frestia in Maasdijk hangen rode puntpaprika’s te wachten tot ze geplukt worden. De oogst is nu zo’n twee weken aan de gang en verloopt vlotjes. In de kas is het behaaglijk warm. Om de gewenste temperatuur te bereiken, werd vroeger veel aardgas verstookt. Tegenwoordig komt een deel van de benodigde warmte letterlijk uit de grond, van bijna 3 kilometer diepte.

Over de productie van zijn gewas heeft Wim Zuidgeest, mede-eigenaar van het familiebedrijf, nog niet te klagen. Waar hij zich zorgen over maakt, is de beschikbaarheid van kooldioxide (CO₂) in de toekomst. „De planten hebben dat nodig om te groeien. Maar Shell stopt het straks onder de Noordzee.”

De raffinaderij van Shell Pernis is een van de belangrijkste leveranciers van CO₂ aan de glastuinbouw in het westen van Nederland. Het lijkt vreemd, maar het wegvallen van die CO₂ dreigt ook de toepassing van aardwarmte (geothermie) te dwarsbomen. Daarmee komt zelfs de energietransitie in complete woonwijken in gevaar (zie ”Aardwarmte zit in de lift”).

Het grote publiek kent CO₂ vooral als een broeikasgas dat bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Minder bekend is dat CO₂ onmisbaar is voor de fotosynthese van planten. Veel tuinders brengen daarom extra CO₂ in hun kassen.

Porthos

Frestia en andere bedrijven in het Westland en omgeving krijgen die via een daarvoor aangelegd leidingnet geleverd van de industrie in het Rotterdamse havengebied. Maar er dreigt een kink in de kabel. Shell Pernis gaat zijn CO₂ straks opslaan in lege gasvelden onder de Noordzee – het veelbesproken project Porthos. De aanleg van het leidingnetwerk van Porthos is in volle gang. Naar verwachting gaat de kraan nog dit jaar open.

De glastuinbouw neemt 0,8 miljoen ton CO₂ per jaar af van de industrie, zegt Alexander Formsma, beleidsspecialist energie en klimaat bij brancheorganisatie Glastuinbouw Nederland. „In 2030 moet dat 2 miljoen ton zijn. Dat hebben we in 2022 met de overheid afgesproken in een overeenkomst over verduurzaming van de glastuinbouw.”

Hergebruik van industriële CO₂ is een belangrijk onderdeel van die verduurzaming. Het alternatief is namelijk dat tuinders zelf CO₂ maken door hun wkk-installaties extra te laten draaien. Wkk staat voor warmtekrachtkoppeling: het verstoken van aardgas voor zowel het verwarmen van kassen als het opwekken van stroom en de productie van CO₂.

Dat Shell wegvalt als leverancier van CO₂, is volgens Formsma niet te voorkomen. Shell vangt in de raffinaderij fossiele CO₂ af. Als dit onder de Noordzee wordt opgeslagen, gaat door die emissie volgens hem een streep. Maar als het naar de tuinbouw gaat, geldt het niet als weggevallen uitstoot en moet Shell betalen voor emissierechten.

„Dat is omdat de CO₂ in de kas weer in de lucht wordt gebracht”, legt Formsma uit. „Indirect komt er natuurlijk wel minder CO₂ in de buitenlucht terecht, omdat de tuinders minder aardgas hoeven te verstoken. Daar zit de klimaatwinst.”

Afvalverwerkers

De sector is nu naarstig op zoek naar een vervangende bron en mikt daarbij op afvalverwerkers. Bij de verbranding van afval komt zowel fossiele als biogene CO₂ vrij. Biogene of groene CO₂ is afkomstig uit biomassa en vrijgesteld van emissierechten.

Formsma: „Fysiek zijn die twee soorten niet te scheiden, maar administratief zou je dat prima kunnen doen. Bestempel de CO₂ die wij afnemen als groen en stop de rest als fossiele CO₂ onder de Noordzee.”

Het lijkt ingewikkeld, maar Formsma vergelijkt het met de stroom die consumenten thuis van het net afnemen. Die komt deels uit groene bronnen, zoals wind en zon, en deels van kolen- en gascentrales. Al die stroom komt op het ene net terecht. „Als je als consument groene stroom koopt, kan de stroom die je geleverd krijgt best voor een deel grijs zijn. De scheiding is puur administratief, maar wel waterdicht.”

Tot ontsteltenis van Glastuinbouw Nederland en regionale overheden blokkeert de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) de oplossing waar de sector voor pleit. Dat heeft te maken met de juridische interpretatie van nieuwe regels uit het Europese emissiehandelssysteem (ETS). Volgens de NEa en de rijksoverheid is een boekhoudkundige scheiding tussen fossiele en groene CO₂ niet toegestaan.

„Als er geen oplossing komt, loopt de energietransitie gevaar”

Alexander Formsma, beleidsspecialist energie en klimaat bij Glastuinbouw Nederland

Formsma: „Als er geen oplossing komt, loopt de energietransitie gevaar. Veel tuinders maken al gebruik van aardwarmte. Ook woonwijken worden op zo’n warmtenet aangesloten. Als tuinders hun wkk extra moeten laten draaien om aan CO₂ te komen, nemen ze minder aardwarmte af. Nieuwe projecten komen dan in de problemen.”

Tuinbouwgemeenten

Vorige maand trokken tien tuinbouwgemeenten aan de bel bij minister Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei). Ze maken zich „grote zorgen” over het dreigende wegvallen van de zogeheten bioswap: de mogelijkheid om CO₂ te leveren aan de glastuinbouw in combinatie met CO₂-opslag onder de Noordzee. Volgens de gemeenten is al 25 miljoen euro in regionale CO₂-netwerken geïnvesteerd. Dat is straks weggegooid geld, vrezen ze.

Bovendien valt de financiële basis onder regionale warmteprojecten weg als telers zelf weer aardgas gaan verbranden om aan CO₂ te komen. Die projecten zijn juist zo belangrijk voor verduurzaming van huishoudens en bedrijven, schrijven de gemeenten. Vertraging ervan zal leiden tot extra druk op het stroomnet en een toename van netcongestie.

Volgens Adri Bom-Lemstra, voorzitter van Glastuinbouw Nederland, is het nooit de bedoeling van Brussel geweest dat de aanpak van CO₂-emissies dit neveneffect zou hebben. „We zijn in gesprek met de Nederlandse overheid en met het kabinet van Eurocommissaris Wopke Hoekstra van Klimaat. We hopen dat er snel een oplossing komt.”

Iranoorlog

De huidige energiecrisis, veroorzaakt door de Iranoorlog, maakt duidelijk hoe belangrijk het is dat ook de tuinbouw minder afhankelijk wordt van aardgas. „We willen er vanaf dat elders op de wereld onze energieprijs wordt bepaald”, zegt Wim Zuidgeest van Frestia. „Ons bedrijf haalt op dit moment 65 tot 70 procent van de warmtebehoefte uit geothermie.”

Bij buurman Beekenkamp, een bedrijf dat jonge planten opkweekt, is dat volgens energiemanager Edgar van Rijswijk 20 tot 30 procent. Het is zijn taak om voortdurend te spelen met de inzet van wkk en de verkoop van stroom, afhankelijk van de behoefte en de actuele prijzen.

Tuinbouwbedrijven leveren met hun wkk-installaties een stevige bijdrage aan het opvangen van piekmomenten in de vraag op het stroomnet. „Wij kunnen heel snel opstarten en stroom leveren”, zegt Van Rijswijk. Natuurlijk zit er ook een verdienmodel voor het bedrijf achter. „Als het bijvoorbeeld zonnig is, is stroom vaak goedkoop. Dan heeft leveren aan het net geen zin en proberen wij wat meer aardwarmte te benutten. Als de stroom duur is, laten we de wkk draaien.”