De ogen van de wereld zijn gericht op Iran. Dinsdag werd het eiland Kharg aangevallen. Trump dreigde dat in Iran „een hele beschaving zal sterven, om nooit meer terug te keren”. De Verenigde Staten en Iran gingen in de nacht van dinsdag op woensdag akkoord met een staakt-het-vuren van twee weken. Na een wekenlange blokkade moet de cruciale Straat van Hormuz weer opengaan.

Prof. dr. Afshin Ellian, opgegroeid in Iran, volgt de ontwikkelingen in het Midden-Oosten op de voet. Ellian, als hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap verbonden aan de Universiteit Leiden, geldt als een van de bekendste Nederlanders met Iraanse roots. Hij is columnist bij De Telegraaf en opinieweekblad EW.

Wat vindt u van het staakt-het-vuren dat is bereikt?

Ellian, woensdagochtend: „Ik heb er gemengde gevoelens over. Ik sluit niet uit dat Iran de VS voor de gek houdt. Ik verneem vanuit Iran ook wel geluiden in de trant van: laat Amerika ons in de steek? Ik ben bang dat de Iraanse machthebbers steeds meer wraak nemen op protesterende burgers in Iran. Het regime is meedogenloos tegenover Iraniërs die zouden samenwerken met de VS en Amerika. Deze week zijn nog honderden mensen opgepakt. Anderzijds denk ik: het is onmogelijk dat het regime dat begin januari zo veel van haar eigen burgers heeft omgebracht, nog lang blijf bestaan. Misschien komt er in Iran een ander, beter regime. Dan kunnen de dissidenten in Iran zich de komende weken hergroeperen.”

Een van de machtigste mannen in Iran op dit moment is de 64-jarige Mohammed Bagher Ghalibaf, voorzitter van het Iraanse parlement. „Ik was een van de mensen die op straat mensen (demonstranten, JV) sloegen en ik ben daar trots op”, citeert het Algemeen Dagblad dinsdag woorden van Ghalibaf uit 2013.

Wat zeggen de woorden van Ghalibaf u?

Ellian: „Ze tonen aan dat het islamitische regime in Iran diep en diep verdorven is en betrokken is bij talloze mensenrechtenschendingen.”

Trump dreigde in stevige bewoordingen bruggen en energiecentrales te bombarderen als Iran de Straat van Hormuz niet opent. Hoe beziet u Trumps woorden?

„Anderen kunnen niet bepalen hoe Trump oorlog moet voeren. Oorlog is altijd tragisch. Iran bestookt energievoorzieningen in de omliggende Golfstaten. En als Rusland constant energiecentrales in Oekraïne aanvalt, bombardeert Oekraïne olieraffinaderijen van Rusland.”

Voorzitter António Costa van de Europese Raad van regeringsleiders stelt dat aanvallen op de Iraanse civiele infrastructuur illegaal zijn. Volgens VN-secretaris-generaal António Guterres zijn de aanvallen strijdig met het internationaal recht.

„Ze mogen dat best zeggen, maar hun uitspraken hebben geen effect. Iraanse aanvallen op olieraffinaderijen in de Golfstaten zijn ook illegale acties. Dat soort aanvallen zijn van beide kanten niet oké. Maar op een gegeven moment regeert alleen nog de logica van geweld. Partijen willen elkaar verzwakken.

Het is heel eenvoudig: als de Revolutionaire Garde in Iran zich overgeeft aan de eigen bevolking, is de oorlog ten einde. De Revolutionaire Garde en andere islamitische machthebbers zijn de oorzaak van de huidige oorlog. Zij hebben terroristische ambities. Denk aan de moordpartijen die het Iraanse regime op 8 en 9 januari aanrichtte onder tienduizenden demonstranten in eigen land. Er zijn die twee dagen mogelijk 40.000 Iraniërs vermoord.”

Trump dreigde recent tegen Iran: „We brengen ze terug naar het stenen tijdperk, waar ze horen.” Hoe kijkt u naar zo’n uitspraak?

„Het hangt ervan af hoe je Trumps woorden uitlegt. Op straat in Iran worden er geintjes over gemaakt. In de trant van: Trump weet zeker nog niet dat de islamitische machthebbers allang in het stenen tijdperk leven.

Ik denk dat Trump met zijn woorden over het stenen tijdperk niet op de Iraanse bevolking doelt, maar puur op regeringsmensen. Dat zijn beesten die hun eigen burgers vermoorden. Maandag bekeek ik een anderhalf uur durende persconferentie van Trump. Daarin sprak hij duidelijk zijn sympathie uit voor de Iraanse bevolking. Trump heeft meer sympathie voor de Iraniërs dan alle Europese leiders bij elkaar.

Hoopgevend is dat er nogal wat berichten verschijnen waaruit blijkt dat de huidige machthebbers in Iran onderling steeds meer verdeeld raken. Van de officiële hoogste leider, Mojtaba Khamenei, horen we niks, die man is gewond. Niet politici, maar generaals van de Revolutionaire Garde in Iran bepalen nu wat daar gebeurt. Zij zijn de baas.”

Doodstraf

Afshin Ellian is lid van een internationaal overgangscomité Iran. Leider van dat comité is de in Amerika verblijvende Reza Pahlavi, die in 2024 een draaiboek voor de transitie van Iran presenteerde. Pahlavi is de zoon van wijlen de sjah (koning). Die was in Iran decennia aan de macht in een monarchie, tot de islamitische revolutie in 1979. Kroonprins Reza Pahlavi zou bij een val van het regime de (tijdelijke) leider moeten worden in Iran en het land moeten begeleiden richting een democratie.

Wat beoogt het overgangscomité?

„Dat comité maakt onder meer een plan over hoe om te gaan met misdaden gepleegd in opdracht van de islamitische machthebbers sinds 1979. Er moet een zogeheten overgangsrechtbank komen. Daar moeten bijvoorbeeld moordenaars en verkrachters verantwoording afleggen. Die overgangsrechtbank hanteert westerse standaarden rond handhaving van mensenrechten. Denk aan rechten van verdachten en slachtoffers en openbaarheid van zittingen. Wij zullen geen doodstraf opnemen in onze voorstellen rond de vervolging van misdadigers. Doodstraffen die door de islamitische republiek worden uitgesproken, zullen niet worden uitgevoerd.”

Toen de sjah in Iran aan de macht was, dus voor 1979, waren er ook nogal wat mensenrechtenschendingen. Zou het comité die ook niet moeten onderzoeken?

„Je kunt niet tot in het oneindige teruggaan in de geschiedenis. Bovendien zijn de wreedheden die gepleegd zijn sinds 1979 veel ernstiger dan de mensenrechtenschendingen in de decennia daarvoor. Al in de begintijd van de islamitische republiek, dus medio 1979, zijn bijvoorbeeld honderden generaals zonder fatsoenlijk proces vermoord.”

Geopolitiek analisten zoals Rob de Wijk en Arend Jan Boekestijn betogen dat uw wens om kroonprins Reza Pahlavi overgangsleider te maken in Iran niet realistisch is.

„Pahlavi is de leider van het volk in de oppositie. Hij riep Iraniërs op om te demonstreren. Pahlavi’s naam werd bij de protesten in Iran afgelopen december en januari volop gescandeerd.

Dat Pahlavi de leider van de transitieperiode wordt zie ik als het enige realistische scenario. Met hulp van Iraanse burgers die de beschikking moeten krijgen over wapens moet het lukken om de huidige islamitische machthebbers te verdrijven.”

Bent u niet wat al te optimistisch? De Revolutionaire Garde zit toch stevig in het zadel?

„Dat klopt. Ik hoop in ieder geval vurig dat het huidige regime valt en dat Pahlavi meehelpt aan het invoeren van een democratische staatsvorm in Iran. Natuurlijk kan ik geen garanties geven. Het dictatoriale regime in Noord-Korea houdt het helaas ook al tachtig jaar vol.”

De vader van Reza Pahlavi, de vroegere sjah, is niet bij alle Iraniërs geliefd.

„Dat hoeft ook niet. De paus is ook niet bij iedereen geliefd. Maar reken maar dat de meeste Iraniërs nostalgische gevoelens koesteren over het tijdperk van de sjah.”

Trump beoogt kennelijk geen ”regime change”, een verandering van regime.

„Al zijn handelingen zijn wel degelijk gericht op een regimechange. De VS en Israël hebben bijvoorbeeld tal van leiders en topmilitairen gedood. Een beweging naar een democratisch regime in Iran is op allerlei manieren gunstig voor Israël, Amerika, Europa en de Iraanse bevolking zelf. De dreiging dat Iran een kernbom maakt zal afnemen. Europa hoeft niet meer te vrezen dat Iran Rusland aan drones helpt.

De val van het islamitische regime in Iran zal ook impact hebben op de geest van mensen in andere islamitische landen, zoals Turkije. De invloed van de politieke islam zal afnemen. Moslims zullen krachtiger durven streven naar de scheiding tussen kerk en staat.”

Kunt u zich voorstellen dat Iraanse burgers zich door Trump in de steek gelaten voelen? Hij zei begin dit jaar dat er hulp aan zou komen.

„Toen eind februari ayatollah Ali Khamenei werd vermoord, waren veel Iraniërs heel blij. Ze dansten op straat van blijdschap. Tot nu toe richten de meeste aanvallen van de VS en Israël zich op doelen van de machthebbers, zoals wapenopslagplaatsen. Volgens schattingen zijn tot nu toe zo’n 5000 Iraanse gardisten en militieleden door Amerika en Israël gedood. De bijkomende schade is beperkt.”

Recent werd in Schoonhoven een Iraanse activist die protesteert tegen het Iraanse regime neergeschoten. U steekt ook uw nek uit. Vreest u voor uw veiligheid?

„Iran heeft een lange arm. Ik ben voorzichtig, maar niet zozeer angstig. Het heeft geen zin om bang te zijn. We moeten moedig zijn en zeggen wat we denken.”