Klikspaan of klokkenluider? Het voelt als verraad als je de vuile was buitenhangt. Maar melden van een misstand is juist christenplicht, zegt bestuurder Jan van Ginkel van zorggroep Sirjon. Terecht, maar om een veilige cultuur te creëren is meer nodig.

Sirjon heeft het tij niet mee. Een van de locaties brandde vorig jaar af. Elders werden medewerkers ontslagen vanwege vermeende mishandeling van cliënten met een beperking. Er zou al meerdere jaren sprake zijn van grensoverschrijdend gedrag maar de signalen daarover zijn onvoldoende opgepakt. Deze week stapte een van de bestuurders op. Daarmee zijn de problemen nog niet opgelost. Hoe buig je zo’n situatie om tot een veilige cultuur?

Misstanden konden voortduren doordat er niets met meldingen werd gedaan, zei Van Ginkel deze week, in reactie op een extern onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag. De onderzoekers constateerden „een diep ingesleten patroon van handelen”, waardoor de zorg voor sommige cliënten tekortschoot.

Het siert de organisatie dat er grondig onderzoek is gedaan. De prangende vraag is nu of het lukt om uit het dal te komen. Daarvoor zijn soms acute en drastische ingrepen nodig. De onderzoekers leggen de vinger echter bij een dieperliggend probleem: de structuur en de cultuur binnen de zorggroep, met name bij de leidinggevenden. Dat probleem is niet uniek voor Sirjon en het hangt samen met de identiteit van organisaties.

Lees ook

Leren van wat misging: hoe goed bestuur eruitziet

Daarom is deze kwestie een belangrijk signaal voor veel andere instanties in christelijke kring, ook in het onderwijs, bij stichtingen, bedrijven en kerken. Bij een probleem is de eerste reflex vaak: toedekken, om te voorkomen dat het breder bekend wordt en het ons imago schaadt. Een volgende stap is dan: het lokaal blussen van het brandje, zonder na te gaan hoe dat kon ontstaan. Bij een sterke hiërarchie in de organisatie is het moeilijker om problemen te melden. Is er sprake van dominante leidinggevenden, dan kan gemakkelijk een angstcultuur ontstaan.

Een degelijke structuur is niet genoeg in een cultuur van veel vrijblijvendheid

Juist in reformatorische kring kunnen deze factoren een grote rol spelen. Een voor de hand liggende oplossing is de toevlucht nemen tot meer regels, handleidingen en protocollen, vergezeld van een mooie poster met keurige volzinnen over visie en kernwaarden.

Natuurlijk moet het beleid van een organisatie op orde zijn, maar alleen een degelijke structuur is niet genoeg in een cultuur van veel vrijblijvendheid en weinig verantwoordelijkheid. Een open organisatiecultuur is gebaat bij leidinggevenden die luisteren naar feedback, kwetsbaar en transparant durven zijn en open vragen stellen. In zo’n cultuur krijgen medewerkers ruimte en vertrouwen en mogen ze fouten maken. Een christelijke organisatie moet haar structuur op orde hebben, maar geeft pas écht het goede voorbeeld wanneer de cultuur daarmee in de pas loopt. Interne kritiek is dan een bewijs van betrokkenheid in plaats van gebrek aan loyaliteit.