Ombouw tot woningen krijgt vaak de voorkeur, zo blijkt uit de onlangs verschenen special ”Kerk te koop: wat is Gods huis waard?” van Het Financieele Dagblad (FD).

Op dit moment zijn er in Nederland nog 4411 kerken in gebruik. Het aantal actieve kerken verschilt per provincie. Zuid-Holland telt er het meest: 802. In Flevoland staan de minste (55), becijferde het FD. Ruim 40 procent van de 1204 rooms-katholieke kerken zijn te vinden in Noord-Brabant en Limburg. Van de 3207 protestantse kerken staan de meeste in Zuid-Holland, gevolgd door Gelderland en Friesland.

Kerksluiting

Maar die situatie zal de komende jaren snel veranderen. De ontkerkelijking zet door: volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is inmiddels 57 procent van de Nederlanders „ongelovig”. Experts van kerkenverzekeraar Donatus zeggen tegen het FD dat de komende tien jaar jaar zo’n 1800 protestantse en rooms-katholieke kerken hun deuren zullen sluiten. Ter vergelijking: in de tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog gingen 2200 kerken dicht.

Van de nog 1204 rooms-katholieke kerken staan er duizend op de nominatie om te worden gesloten. Van de 3207 kerken die nog in het bezit zijn van protestanten, gaan er het komende decennium 800 dicht.

Dat rooms-katholieke kerken sneller hun deuren sluiten, komt mede door de invloed van de bisdommen. Die hebben een beslissende stem bij het onttrekken van kerkgebouwen aan de eredienst. Bij protestanten beslist doorgaans de gemeente zelf wat er met de kerk gebeurt.

De afgelopen jaren zijn er heel wat parochies opgeheven en samengevoegd. Daardoor zijn er minder kerken nodig. Het aartsbisdom Utrecht telde ooit 316 parochies, maar heeft er na alle fusies nog 45 over. „Dan zijn er straks nog hooguit vijftig kerkgebouwen nodig”, zegt Alphons van der Voorn, bestuursvoorzitter van Donatus, in het FD.

Waarde

Wat is een kerk waard? Om dat te berekenen, spelen allerlei factoren een rol, zoals de plaats van de kerk, de hoeveel grond eromheen, de oppervlakte en eventueel achterstallig onderhoud. In de praktijk kunnen transactieprijzen ver uiteen liggen, zegt vastgoedexpert Eric Annaert in Het Financieele Dagblad. „Er zijn kerken die gaan voor 2 miljoen euro en er zijn kerken die maar 40.000 euro opbrengen. Je hoort ook nog weleens 1 euro.”

Op basis van transactiedata van Colliers en Spits Vastgoed ligt de gemiddelde transactieprijs van een kerk op 630.000 euro.

Herbestemming

Van de 4411 actieve kerken hebben er 2418 een monumentale status. Daarnaast zijn er 1314 monumentale kerken die geen religieuze functie meer hebben. Een monumentale status legt beperkingen op bij het herbestemmen van de gebouwen.

Het FD bracht 2224 kerkgebouwen in kaart met een nieuwe functie. Daarvan hebben er 635 nu een woonbestemming. Daarnaast zijn 617 voormalige kerken in gebruik als bedrijfsruimte: een kantoor, winkel of horecagelegenheid.

De meeste kerken (839) kregen een maatschappelijke functie: ze werden omgebouwd tot wijkcentrum, dorpshuis, bibliotheek of museum. Andere kerken worden gebruikt voor onderwijs of zorg. Van de 133 „overige” kerken zijn er 37 gesloopt.

Rooms-katholieken gaan doorgaans voorzichtiger om met hun kerkgebouwen dan protestanten: een gewijde ruimte verhoudt zich niet tot een andere functie. Als een gebouw dan toch aan de eredienst wordt onttrokken, gaan „papisten eerder voor de hoogste opbrengst”, zeggen experts in de FD-special. Ze kiezen voor een „marktconforme opbrengst”, aldus Thom van der Steen namens het bisdom Haarlem-Amsterdam. „Een symbolisch bedrag is onbespreekbaar en niet fair. We willen dat het pastoraat met zijn maatschappelijke functie actief blijft in de regio.”