Hij staat al een tijdje achter een grijze auto te wachten op het juiste moment. Ahmed al-Ahmed kijkt naar een terrorist die het ene na het andere slachtoffer neermaait. Dan komt hij in actie. Hij rent naar de dader, grijpt hem bij zijn keel. Een korte worsteling volgt. Dan heeft hij het wapen vast. Ahmed al-Ahmed is de held van Bondi Beach. In minder dan tien seconden.

„Echt heel uitzonderlijk”, noemt calamiteitenpsycholoog Erica Kinkel de actie van de 43-jarige Australiër. Verreweg de meeste mensen vluchten namelijk in zo’n heftige situatie. „In slechts een enkel geval zie je dat er iemand is die het overzicht houdt en ingrijpt.” Volgens Kinkel is dat geen rationele keuze, maar een reflexmatige reactie. „Als deze man goed nagedacht had over zijn actie, had hij het waarschijnlijk niet gedaan.”

Opmerkelijk genoeg is de Australische overheid net een maand geleden een campagne gestart over de manier waarop je moet handelen bij een gewapende aanval, weet Kinkel. Escape, hide, tell (vlucht, verstop je, vertel het aan anderen) is daarvan de boodschap. „De held heeft precies dat niet gedaan, maar besloot terug te vechten. En daarmee heeft hij andere levens gered.”

Roerloos op een bankje

Overigens verschilt de Australische campagneboodschap flink van wat de Amerikaanse overheid haar burgers adviseert in zo’n noodsituatie. Het motto is daar: run, hide, fight (ren weg, verstop je, vecht terug). „In de VS komen veel meer gewapende aanvallen voor dan in Australië. Denk alleen al aan de schietpartijen op scholen die bijna wekelijks plaatsvinden”, zegt de psycholoog. „Daarbij komt dat in Amerika veel meer mensen een wapen dragen. Omstanders kunnen dus ook daadwerkelijk terugvechten.”

Alle campagnes ten spijt, in noodsituaties bepalen instinctieve overlevingsmechanismen het handelen van de mens. „Vooraf is niet te voorspellen hoe je zult reageren op zo’n aanslag”, zegt Kinkel. Wel is er de 10-80-10-regel, die grofweg indeelt welk percentage van de mensen vecht, vlucht of bevriest. „Een kleine groep schiet in de actiestand. De meeste mensen vluchten weg en proberen zichzelf in veiligheid te brengen. Sommigen verstijven en doen niets. Soms zie je dat zij anderen die willen vluchten onbewust hinderen.”

Op beelden van de overval op kunstbeurs Tefaf in 2022 zijn die overlevingsmechanismen duidelijk zichtbaar, zegt Kinkel. „Terwijl de vier mannen bezig zijn met hun beroving, probeert een van de omstanders een vaas naar ze te gooien.” Als de man vervolgens een wapen op zich gericht krijgt, zet hij de vaas terug. Opvallend is ook de oudere man die roerloos op een bankje blijft zitten, terwijl om hem heen de etalageruiten worden kapotgeslagen. „Het is net of hij bevriest.”

Volgens Kinkel komen zulke overlevingsmechanismen voort uit het instinct. „Het besluit om in actie te komen is geen weldoordachte beslissing. Bij zo’n situatie maakt je lichaam adrenaline aan. Daardoor gaan je hartslag en je bloeddruk omhoog, word je alerter en kun je sneller tot actie overgaan.”

Bungelend kind

Dat helden vaak ondoordacht handelen, blijkt ook uit de verhalen die ze achteraf soms vertellen. Zo redde een Malinese migrant in 2022 een jongetje dat aan een balkon van een flat bungelde. „Ik zag een kind van vier in die situatie, ik dacht niet na, ik heb hem gered”, zei hij daarover. „Ik deed het omdat het een kind was. Ik dacht niet aan het aantal etages, ik dacht niet aan de risico's.” Het besef kwam pas na zijn heldendaad: „Pas toen ik het appartement binnenging, begonnen mijn benen te trillen.”

Wat wel opvalt, is dat sommige mensen die een heldenrol vervullen achteraf een achtergrond blijken te hebben als bijvoorbeeld militair of politieagent, zegt Kinkel. „Zij zijn gewend om het hoofd koel te houden in heftige situaties.” Dat was bijvoorbeeld het geval bij de man die in maart van dit jaar de damsteker uitschakelde. De Britse toerist die de Oekraïense aanslagpleger overmeesterde, bleek in het verleden een militaire opleiding te hebben gevolgd.

Van de vijf mannen die in 2015 een aanslagpleger in de Thalys uitschakelden, waren er ook twee militair. De echte held van dat vijftal was Spencer Stone, een Amerikaanse militair. Hij rende 10 meter naar de verdachte toe en pakte de kalasjnikov van hem af. Tijdens de worsteling werd hij onder meer in zijn nek gestoken. Zijn moeder was overigens „niet verbaasd” dat hij had ingegrepen, zei ze tegen The Telegraph. „Dat zit nou eenmaal in zijn karakter."

Hoofdrol in film

De heldenverhalen doen het vaak goed in de media. „Het publiek is bij zulke afschuwelijke incidenten op zoek naar iets hoopvols”, zegt Kinkel. „Tegenover de terroristen die uit zijn op dood en verderf staan omstanders op die het goede doen. Daarbij komt dat mensen zich afvragen wat zij in die situatie gedaan zouden hebben. De helden zijn de lichtpuntjes in een grote hoeveelheid ellende. Dat geeft een prettig gevoel.”

Tegelijkertijd zijn er volgens haar ook veel ongeziene heldendaden. „De man die de schutter heeft aangepakt, is nu in het nieuws. Wat hij deed, is uniek. Maar bij Bondi Beach waren ook mensen die anderen geholpen hebben met vluchten of die met gevaar voor eigen leven gewonden hebben verzorgd. Dat zijn ook helden.”

Na zo’n heftig moment komt vaak emotie los, zegt Kinkel. Dat is ook te zien op de beelden uit Australië. Op het moment dat de twee daders zijn neergeschoten, rennen de omstanders op hen af. Eén man gaat door het lint en verkoopt de terrorist, die op de grond ligt, een flinke trap. Hij moet door politiemensen in bedwang worden gehouden.

De Malinese immigrant kreeg een verblijfsvergunning, de Thalys-helden mochten de hoofdrol spelen in een film

Volgens Kinkel speelt groepsdruk daarbij een rol. „Eenzelfde tafereel zagen we in Liverpool, waarbij een automobilist op een menigte inreed. De omstanders sleurden hem uit de auto, waarna ze hem te lijf gingen. Samen voelen mensen zich sterker. Hun overlevingsinstinct verdwijnt dan wat naar de achtergrond. De woede over de terreurdaad krijgt op zo’n moment ruimte.”

Wie eenmaal een held is, wordt vaak bedolven onder de bedankjes. De Malinese immigrant die illegaal in Frankrijk verbleef en in Parijs een kleuter redde, kreeg prompt een Franse verblijfsvergunning. De Britse toerist die de damsteker overmeesterde, kreeg een zilveren erepenning. De Thalys-helden mochten de hoofdrol spelen in de verfilming van hun actie. En Ahmed al-Ahmed? Die mag zich binnenkort miljonair noemen dankzij een inzamelingsactie. Omdat goed doen loont.