Vandaar dat Joden, ondanks hun afkeer van Jezus als de Messias, een warm plekje in de harten van evangelicalen in de Verenigde Staten hadden. Maar dat lijkt te gaan veranderen. Onder jongere evangelicalen brokkelt het traditionele christelijke zionisme af, terwijl tegelijk nieuwe, subtielere vormen van antisemitisme terrein winnen. Sommigen die onderzoek doen naar de christelijke steun voor de Joden spreken al van een crisis.

Een van de opvallendste trends binnen de Amerikaanse evangelicale wereld is dat de laatste vijf jaar onder de jongeren in die kring de steun voor Israël een scherpe daling heeft laten zien. Waar in 2018 nog bijna 75 procent van de 18- tot 29-jarigen zich pro-Israël noemde, was dat percentage in 2021 gedaald tot 34 procent. En volgens het laatste onderzoek van het instituut Barna ligt dat nu rond de 20 procent. Steeds meer jongeren kiezen voor een neutrale positie of uiten sympathie voor de Palestijnen, vaak ingegeven door meer aandacht voor mensenrechten, gerechtigheid en mondiale ongelijkheid. Onderzoeken van onder meer de University of Maryland in de VS en de Tel Aviv University in Israël bevestigen dat bijna de helft van de Amerikaanse evangelicalen onder de dertig jaar tegenwoordig noch Israël noch Palestina openlijk steunt.

Eindtijdtheologie

Volgens Shibley Telhami, politicoloog aan de University of Maryland, is er sprake van een „dramatische verschuiving” binnen een gemeenschap die decennialang de kern uitmaakte van de pro-Israëllobby in de Verenigde Staten. De jongere generatie lijkt zich niet langer te identificeren met de ideeën over Israël en de beloften voor dat volk die hun ouders en grootouders koesterden. „Velen nemen een middenpositie in en de laatste twee jaar groeit de groep onder de evangelicalen die neigt naar steun aan de Palestijnen. De ontwikkelingen in Gaza zijn daar een belangrijke oorzaak van.”

De veranderende houding ten opzichte van Israël hangt volgens de Amerikaanse godsdiensthistoricus Daniel G. Hummel nauw samen met een andere trend: de neergang van het premillennialisme. Aanhangers van die eindtijdvisie geloven dat de oprichting van Israël in 1948 een sleutelrol speelt in het profetische plan van God. Decennialang voedde die gedachte een sterke betrokkenheid op Israël. Deze eindtijdtheologie was binnen evangelicale kringen jarenlang dominant.

Hummel, die enkele jaren geleden de studie ”The Rise and Fall of Dispensationalism” publiceerde, zegt dat recent onderzoek laat zien dat het premillennialisme vooral onder evangelicale jongeren snel terrein verliest. „Waar in 2011 nog zo’n 65 procent van de evangelicalen deze visie aanhing, was dat in 2021 onder jonge evangelicalen nog slechts 21 procent. De nieuwe generatie predikanten en kerkleiders neemt vaak een positie in waarin de staat Israël veel minder of zelfs helemaal geen eschatologische rol speelt. Daarmee valt een belangrijke stimulans voor de liefde voor Israël weg.”

Hummel zegt dat dit proces nog niet is voltooid. „De verwachting van een duizendjarig rijk waarbij Israël een speciale rol vervult, is niet langer een kenmerk van de evangelicale beweging in de VS.”

Het afkalven van de steun en sympathie bij jonge evangelicalen voor het Joodse volk heeft volgens hem alles te maken met de opkomst van het christelijk nationalisme in de VS. Deze ideologie stelt dat Amerika een van oorsprong christelijke natie is, dat terugkeer naar die roots nodig is en dat politiek en wetgeving in lijn met Bijbelse uitgangspunten en wetten moeten zijn. Deze beweging, die vooral onder witte evangelicalen breed gedragen wordt, blijkt volgens verschillende studies een broedplaats voor antisemitisch gedachtegoed. Hummel: „Veel christelijke nationalisten denken dat Joden te veel macht hebben, dat zij het grote kapitaal in handen hebben en niet loyaal zouden zijn aan Amerika. Van deze nationalisten moeten de Joden een stevig toontje lager zingen en binnen de Amerikaanse samenleving is op zijn hoogst nog ruimte voor een gedulde plaats. Daarnaast denken veel christelijke nationalisten dat de Jood een complot smeedt om de wereld te beheersen en dat dit een bedreiging is voor de Amerikaanse waarden en christelijke identiteit. Deze ideeën verspreiden zich snel via evangelicale media, sociale netwerken en politieke bijeenkomsten.”

Plattelandsgebieden

Mordechai Inbari en Kirill Bumin, twee Amerikaanse onderzoekers van het joodse en heet christelijke fundamentalisme, trekken in hun nieuwe boek ”Christian Zionism in the Twenty-First Century” de conclusie dat de sympathie bij evangelicalen voor Israël in een crisis verkeert. Hun onderzoek, gebaseerd op uitgebreide enquêtegegevens onder evangelicale leken en voorgangers, laat zien dat grote verschuivingen binnen de evangelicale beweging leiden tot een afkalving van de traditionele pro-Israëlhouding.

„Waar het evangelicalisme in de tweede helft van de twintigste eeuw kon worden gezien als een grotendeels wit, conservatief pro-Israëlblok, is het nu een beweging met uiteenlopende loyaliteiten en wereldbeelden. Het verlies van premillennialisme –decennialang het liturgische fundament onder pro-Israëlische sentimenten– zou weleens de grootste verschuiving op dit punt kunnen zijn. Als jongere evangelicalen deze theologie blijven verlaten, is het zeer de vraag of de sterke politieke band tussen evangelicalen en Israël in de toekomst standhoudt.”

Daarbij valt volgens Inbari op dat de afkalving van de sympathie bij evangelicale jongeren zich vooral manifesteert in de plattelandsgebieden van de VS. Hij verklaart dat uit het „isolement” van het middenwesten. „Daar worden de secularisatie en het moreel verval in de verstedelijkte gebieden aan de kusten –waar de Democraten de meerderheid hebben– vaak geduid als een gevolg van de zogenaamde „ondermijning door Joden”. Dat is een contrast met het heersende beeld dat de Republikeinen vooral de vrienden van Israël zijn. Weliswaar geldt dat voor de Republikeinse presidenten, maar hun kiezers gaan er steeds meer anders over denken.”

Kerken

De ontwikkelingen geven vrienden van Israël in de VS zorgen. De Anti-Defamation League (ADL) rapporteerde de afgelopen jaren een explosieve stijging van antisemitische incidenten. Hoewel een deel daarvan een politieke oorzaak heeft als gevolg van het Israëlisch-Palestijnse conflict, waarschuwt de ADL dat antisemitische ideeën zich steeds meer verspreiden in uiteenlopende religieuze en politieke kringen – ook onder evangelicalen. „De toename van complottheorieën en nationalistisch sentiment opent de deur naar openlijker antisemitisme”, zegt Hummel. „En jarenlang waren de evangelicalen een rem daarop. Maar dat lijkt nu te veranderen, al verwacht ik niet direct dat ze worden meegezogen in het antisemitisme.”

Inbari gaat een stap verder. „Duidelijk is dat de relatie tussen evangelicalen, Israël en het Joodse volk geen vanzelfsprekendheid meer is. De toekomst hangt af van de manier waarop kerken, politieke bewegingen en Joodse organisaties omgaan met deze nieuwe realiteit – en of zij de opkomst van subtiele en openlijke antisemitische denkbeelden weten te herkennen en te weerleggen, voordat deze verder wortel schieten.”