Voor wie zich zorgen maakt over klimaatverandering, was Prinsjesdag een somber tafereel. Nederland kan zijn wettelijke klimaatdoelen voor 2030 eigenlijk niet meer halen, concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving. En omdat dit kabinet demissionair is, komt er voorlopig nauwelijks beleid om het tij te keren.

Toch was er één opmerkelijk lichtpuntje voor het klimaat. Het demissionaire kabinet onthulde de nieuwe vliegbelasting. Vervuilende vluchten worden vanaf 1 januari 2027 zwaarder belast. Nu heeft elke vlucht nog een vliegtaks van 29,40 euro. Die blijft voor korte vluchten (minder dan 2000 kilometer), maar wordt 47,24 euro voor middellange vluchten (tot 5500 kilometer) en 70,86 euro voor verre vluchten (meer dan 5500 kilometer). Deels is dit een pragmatische manier om de schatkist te vullen met zo’n 257 miljoen euro extra per jaar, en toch is dit ook een uitzonderlijke klimaatmaatregel.

KLM kwam direct in verzet. Nederland krijgt ineens de hoogste vliegbelasting van de EU, vakantiegangers vliegen voortaan gewoon via Düsseldorf, en KLM houdt door de belasting minder geld over voor verduurzaming, claimt CEO Marjan Rintel.

Heeft KLM een punt, of klinkt hier pure lobby en is de taks wel degelijk goed nieuws voor het klimaat? Vijf vragen en antwoorden.

Krijgt Nederland inderdaad de hoogste vliegtaks van de EU?

Ja, maar niet met zo’n grote voorsprong als de KLM-woede doet vermoeden. Voor korte en middellange vluchten is de nieuwe Nederlandse belasting hoger dan in nabije landen. Maar voor lange vluchten is die praktisch gelijk aan de taks die Duitsland al sinds 2024 heeft.

In het voormalige EU-land Verenigd Koninkrijk is de vliegtaks voor lange afstanden juist veel hoger. Wie sinds dit jaar 3200 kilometer of meer vliegt, betaalt per ticket 90 pond (103 euro). Bij businessclass is dat zelfs 216 pond (249 euro), aangezien deze stoelen meer ruimte innemen. Verre businessclassvluchten in Frankrijk worden eveneens zwaarder beprijsd dan in Nederland. De vliegbelasting in België is nu nog een stuk lager (5 tot 10 euro per vlucht).

Is de nieuwe vliegbelasting logisch als je naar de vervuiling van vliegen kijkt?

Ja, zegt Louis Leestemaker van onderzoeksbureau CE Delft, dat in opdracht van het demissionaire kabinet de opties voor vliegbelastingen uitdacht.

Anders dan bij autorijden wordt de klimaatschade van vliegen nog weinig belast, legt hij uit. Zo zit er bijvoorbeeld geen accijns op kerosine. „Vooral bij verre vluchten is het gat tussen de maatschappelijke schade en de beprijzing groot.” CE Delft becijferde in 2023 dat een retourvlucht Nederland-Los Angeles per passagier bijna 800 euro aan maatschappelijke schade veroorzaakt – denk aan klimaatverandering, luchtvervuiling en geluidshinder.

Luchtvaartmaatschappijen betalen per passagier nu slechts zo’n 100 euro voor die schade, in de vorm van belastingen en heffingen. „Een verhoging van 24 euro naar 71 euro per vlucht is dus een goede stap richting eerlijkere beprijzing.” Maar eigenlijk dus nog lang niet genoeg, als je kijkt naar de schade.

KLM zegt dat vakantiegangers naar Düsseldorf zullen gaan om de vliegtaks te ontwijken; klopt dat?

Leestemaker zegt dat er altijd „uitwijkeffecten” zijn als landen hun belastingen verhogen. Denk aan mensen die over de grens tanken. Voor de vliegbelastingen heeft CE Delft deze effecten doorgerekend. „Sommige mensen zullen inderdaad een vliegtuig vanuit Duitsland of België pakken. Maar die effecten zijn bij lange na niet groot genoeg om te zeggen dat de vliegtaks nutteloos is.”

KLM liet zelf onderzoek doen, en stelt dat 74 procent van de Nederlanders „zegt te overwegen vaker vanuit Duitsland of België te vertrekken als de vliegbelasting stijgt”. De Europese milieuorganisatie Transport & Environment vindt dat geen sterke conclusie, en denkt dat de enquête niet correspondeert met daadwerkelijk gedrag. „We hebben zelf onderzoek gedaan naar de invloed van vliegtaks op hoeveel mensen vliegen, en zien bijna geen correlatie”, zegt Marte van der Graaf van de milieuorganisatie.

KLM claimt dat het minder geld voor verduurzaming overhoudt door de nieuwe belasting. Klopt dat?

Volgens De Telegraaf zouden ‘ingewijden’ stellen dat de nieuwe vliegtaks KLM zo’n 200 miljoen euro gaat kosten, bijna de helft van de winst van vorig jaar. Van der Graaf is kritisch op de claim dat de vliegtaks KLM in de moeilijkheden zou brengen. „De taks wordt vooral doorberekend aan klanten. In Duitsland ging de vliegtaks in 2020 omhoog, en boekte Lufthansa in 2023 alsnog recordwinsten. Ze verhogen gewoon de prijzen.”

Dat KLM geen geld zou overhouden voor verduurzaming, noemt Van der Graaf onzin. „KLM en andere luchtvaartmaatschappijen hebben gewoon aan harde Europese regelgeving te voldoen, zoals hoeveel duurzame brandstof ze moeten gebruiken. Als dit tot extra kosten leidt, wordt dat doorberekend aan de klant.”

Leidt de hogere vliegbelasting tot minder vluchten en dus minder uitstoot?

Dat is een moeilijke vraag. Het T&E-onderzoek, dat officieel in oktober uitkomt, stelt dat Europese vliegtaksen weinig invloed hebben op het aantal vluchten. „Blijkbaar hebben veel mensen genoeg geld om alsnog te vliegen.” Toch zijn er soms kleine afnames merkbaar.

Hoogleraar economie Herman Vollebergh (Tilburg University) stelt dat belastingen in principe altijd effect hebben op gedrag. „Dat is ook precies de reden dat mensen ervan af willen.” Naast de persoon „die op het journaal zegt dat-ie toch wel naar Bali vliegt”, zegt Vollebergh, is er altijd ook iemand die door een prijsprikkel wel een andere afweging maakt, en bijvoorbeeld dichter bij huis op vakantie gaat.