Als Petrina Haak (38) jong is, gebeuren thuis „de gekste dingen”. Haar moeder kan soms zomaar in een vlaag van woede een pan vol eten door de kamer slingeren. Of ze staat met een kille, donkere blik in haar ogen met een broodmes te zwaaien. Of ze struint ’s nachts door het huis, terwijl ze tegen haar man schreeuwt.

Het is een beklemmend beeld van een ouderlijk huis dat opdoemt uit het boek ”Voorbij de schaduw van mijn jeugd”. De jonge Petrina is altijd alert op wisselingen in de stemming van haar moeder. Als ze na school het huis binnenstapt, voelt ze direct hoe de vlag erbij hangt. Zekerheden zijn er niet door de bipolaire stoornis waaraan haar moeder lijdt: het ene moment kan ze lief doen, om Petrina een paar minuten later uit te schelden in de vreselijkste bewoordingen.

Jaren later wordt de loodzware rugzak die Petrina vanaf haar jeugd meezeult haar te zwaar. Ze leert dat ze een KOPP-kind is, een Kind van een Ouder met Psychische Problemen. Daarvan zijn er volgens het Trimbos instituut 900.000 in Nederland.

Altijd heeft ze zichzelf de schuld gegeven voor het gedrag van haar moeder en het gedoe thuis, Als jongvolwassene gaat ze naar haar, inmiddels door kanker ernstig zieke, moeder toe om antwoorden te krijgen op haar vragen. Het contact brengt heling en helpt Petrina om voorbij de schaduw van haar jeugd te kijken.

Hoe denkt u terug aan uw jeugd?

„Voor ik ging verwerken wat er in mijn jeugd is gebeurd, zag ik eigenlijk één donker en naar gat waar ik het liefst helemaal niet meer aan wilde terugdenken en nooit over wilde praten. Toen ik in therapie ging, heb ik geleerd onder woorden te brengen wat ik voelde en kreeg ik langzaam oog voor de goede dingen die er ook waren. Nu zie ik twee kanten aan mijn jeugd. Enerzijds de schaduw, zoals ik het in de titel van mijn boek verwoord. De pijn, de ongezondheid en de moeite. Maar anderzijds ook de mooie momenten. Hoe heerlijk ik het vond als mijn moeder op zondagavond ging voorlezen, bijvoorbeeld.”

Tijdens het lezen voel je de sluier van angst die continu over het gezin ligt. Alsof er ieder moment een bom kan barsten. Hebt u dat inderdaad zo ervaren?

„Nee, niet voortdurend. Ik kon dat op sommige momenten loslaten. Eerst was het ook zo dat het goed ging zolang mijn vader thuis was. Dan had het gedrag van mijn moeder een grens. Later in mijn leven kon het ook uit de hand lopen als mijn vader er wel was. Vanaf dat moment was de angst er wel continu.”

Welke impact heeft de psychische ziekte van uw moeder op u gehad?

„Ik was enorm bang vanwege haar onvoorspelbare gedrag. En ik had voortdurend een schuldgevoel: al het gedoe zou wel door mij komen. Ik wist op een gegeven moment dat mijn moeder psychisch ziek was, maar ik koppelde haar gedrag niet aan die ziekte. Ik was waarschijnlijk niet lief genoeg.

Nooit vergeet ik de nacht waarin mijn moeder zichzelf op straat voor een auto gooide en bij de huisarts werd gebracht. Mijn vader haalde haar daar op en bracht haar thuis. Daar moesten hulpverleners haar kalmeringsmiddel toedienen. Ik zat op de trap. Zag hoe mijn moeder vocht met de hulpverleners. Ik moest op stel en sprong naar opa en oma. Daarna ben ik nog heel lang bang geweest om op vakantie te gaan. Dat ik uit huis moest, bevestigde het idee dat alle problemen mijn schuld waren. Er was niemand die me bijstuurde.”

U schrijft verschillende keren in het boek dat uw moeder ondanks alles toch uw moeder blijft, aan wie anderen niet mogen komen. Heeft dat u in het schrijfproces beïnvloed?

„Ja, dat heeft het zeker. Het boek dat in de winkels ligt, is niet de eerste versie. In het ruwe manuscript heb ik mijn geschiedenis heel rauw opgeschreven, puur vanuit mijn eigen beleving en mijn eigen pijn. Toen ik het las en herlas, voelde dat wat op papier stond, niet eerlijk. Het was een heel proces om in het boek ruimte te geven aan de nuance en recht te doen aan de mensen om me heen.”

Wat veranderde er tussen die eerste en de uiteindelijke versie?

„Eerst schreef ik alleen over de impact van haar ziekte op mij. Ik benoem nu al in het begin van het boek dat mijn moeder ziek was en dat het gedrag dat ze liet zien, voortkwam uit die aandoening. ”

Was het lastig om die nuance aan te brengen?

„Ja, het was een heel intens proces. Om aan de ene kant mezelf recht te blijven doen en niet helemaal weer opzij te schuiven wat ik heb meegemaakt, maar om aan de andere kant ook recht te doen aan de mensen om mij heen, onder wie mijn moeder. Ik heb nu het idee dat ik het complete plaatje laat zien en daarom voelt het goed.”

Wie wilt u met het boek bereiken?

„Ik heb het echt geschreven voor de kinderen van ouders met psychische problemen die nu volwassen zijn. Toen zij jong waren, was er op dit gebied niet veel bekend. Ik hoop dat ze herkenning vinden in mijn boek.

Tegen de mensen in de omgeving van een gezin als het onze vroeger wil ik zeggen: Heb oog voor de kinderen. Kijk verder dan de persoon met de psychische problemen. Kleine dingen kunnen voor een kind het verschil maken. Een plek waar ze hun verhaal kunnen doen als ze het moeilijk hebben, waar ze terechtkunnen.”

Hebt u zelf die steun ervaren vroeger?

„Hierin is ernstig tekortgeschoten. Ik vind het heel moeilijk om dit te zeggen. Maar ja: hierin is ernstig tekortgeschoten. Er waren veel mensen die wisten wat er in ons gezin speelde. Die zich ernstige zorgen maakten, maar toch het gesprek, in ieder geval met mij, niet zijn aangegaan en niet hebben ingegrepen. Ik snap dat mensen niet goed weten hoe ze in zo’n situatie moeten handelen. Daarom bied ik in mijn boek ook een handleiding voor de omstanders. KOPP-kinderen verlangen naar normale dingen, omdat ze anders niet weten dat hun thuissituatie niet normaal is. Het kan hen enorm helpen om hen te betrekken bij normale gezinsuitjes in een ander gezin. Zo leerde ik bij een vriendinnetje uit een groot gezin dat samen eten ook gewoon heel gezellig en ontspannen kan zijn. Daar hoefde ik niet bang te zijn dat het uit de hand zou lopen en dat iemand met eten zou gaan gooien.”

Bent u bang geweest dat u zelf ook psychische problemen zou ontwikkelen en de patronen die u vroeger hebt aangeleerd niet zou kunnen doorbreken?

„Ja, daar heb ik inderdaad mee geworsteld. Toen mijn zoon in de peuterpuberteit kwam, ben ik naar de huisarts gegaan en heb ik gevraagd: Hoe moet ik moeder zijn? Ik liep compleet vast omdat ik geen gezond voorbeeld had.

Mijn ouders waren er vroeger niet voor mij in ernstige situaties. Op een verjaardag, ik was een jaar of negen, brak ik mijn voortanden. De hele kamer zat vol visite toen ik met een bebloed gezicht naar mijn ouders liep. Maar zij waren alleen maar met zichzelf en met de visite bezig. Eigenlijk was iedereen in die kamer met zichzelf bezig. Ik ben uiteindelijk in mijn eentje naar de tandarts gegaan. Toen ik zelf moeder was, wist ik één ding zeker: dat wilde ik absoluut anders doen. Ik wilde wel veiligheid bieden, maar wist niet hoe.

Later werd ik erg bang dat ik zelf ook een bipolaire stoornis zou ontwikkelen. Uit een test bleek dat ik op dat moment geen psychische problemen had, maar tegelijkertijd wist ik dat zo’n test niet kan uitsluiten dat je later in je leven wel een stoornis ontwikkelt.

Ik ben erover in gesprek gegaan met mijn psycholoog en kwam erachter dat het uitmaakt hoe je omgaat met een psychische ziekte, mocht die ooit tot uiting komen in mijn leven. Ik heb afspraken gemaakt met mijn netwerk, mijn man en vriendinnen. Hun heb ik gevraagd mij aan te spreken als ik langdurig slecht slaap, als ik buitensporig heftig reageer op kleine zaken of als ik depressieve klachten ontwikkel en de schuld van mijn ellende bij anderen leg. Dit zijn voor mij alarmbellen, omdat ik dit gedrag vroeger bij mijn moeder zag. Ik weet dat zij mij erop attent maken, desnoods zelf hulp zoeken als ik niet voor rede vatbaar ben. Het is nog nooit nodig geweest, dat geeft me rust.”