De laatste jaren is er in toenemende mate aandacht voor het werk van de Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas (1940). Zijn publicaties hebben invloed op Nederlandse theologen. Hun reacties zijn zowel positief als kritisch. Hauerwas zet, volgens sommigen van zijn critici, de tegenstelling tussen kerk en wereld te sterk aan. Zij vinden dat dopers en dus sektarisch. We moeten positiever over de wereld denken.

Volgens de Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas vormt de kerk een tegencultuur door het leven van de christenen

Voor alle duidelijkheid: Hauerwas’ kritiek geldt niet in de eerste plaats de Amerikaanse samenleving maar de hoofdstroom van de kerken, die zich prima thuis voelt in de Amerikaanse cultuur en haar waarden verdedigt. „Niemand stelt vragen of discussieert; men tolereert”, schrijft hij ergens. De christenen accepteren de ideologie van het liberalisme, luidt een andere uitspraak van hem.

Zijn scherpe kritiek op de kerk wordt hem niet door iedereen in dank afgenomen. Wie de scheidslijnen tussen kerk en wereld veel strakker wil trekken, stelt zich als kerk superieur op tegenover de wereld, is het verwijt. De kerk moet zich niet tegenover de samenleving opstellen maar zich ermee verbinden. God zoekt altijd de verbinding met de wereld. Dat is zelfs de kern van Gods openbaring, in Christus zoekt God verbinding met de wereld. Daarom moet ook de kerk steeds weer naar wegen en mogelijkheden zoeken om in de wereld aanwezig te zijn, om haar te dienen.

Consumptiecultuur

In deze discussie duikt voortdurend het woord contrast op, de kerk als een contrastgemeenschap. Dat betekent dat je geen scheiding wilt tussen kerk en wereld, maar wel een contrast. Contrast betekent dat je als kerk anders bent maar je tegelijk verantwoordelijk weet voor de wereld om je heen. Hoe ziet dat contrast eruit?

Het kan niet goed gaan als het profetische en het priesterlijke van het kerk-zijn uiteengehaald worden

Volgens Hauerwas vormt de kerk een tegencultuur door „het leven van de christenen”. Hun manier van leven is bepalend voor het onderscheid tussen kerk en wereld. Hij raakt hier een gevoelige snaar. Hauerwas vindt dat in Amerika de kerk geen afstand neemt van de consumptiecultuur en van het maakbaarheidsdenken. De werkelijke navolging van Christus is, aldus Hauerwas, iets anders dan meegaan met de hoofdstroom van het christendom. Verlossing is, zegt hij, dat God een nieuwe gemeenschap schept. In deze woorden klinkt optimisme door. Er wordt veel, misschien wel te veel, van de christen verwacht. Deze bedenking mag echter geen argument zijn om zijn betoog te negeren.

Dienstbaarheid

Hauerwas heeft in Nederland invloed maar er is, zoals gezegd, ook een kloof, omdat de Nederlandse situatie anders is. De aanvankelijke instemming met Hauerwas slaat later bijna in het tegendeel om. Dat heeft ermee te maken dat Hauerwas kritiek heeft op de kerk die zich onderdeel laat maken van de heersende cultuur. Daarom is hij bijvoorbeeld tegen het gebed op openbare scholen. Hij ziet dit als een inkapseling van de kerk in de Amerikaanse cultuur.

Juist de rechtvaardiging geeft lucht aan mensen die niet kunnen voldoen aan overspannen verwachtingen

Het gaat mij nu niet om het specifieke punt dat hier genoemd wordt. Het gaat er wel om of de kerk zich op tal van gebieden inderdaad geruisloos onderdeel laat maken van onze cultuur. Namelijk door te zeggen dat we als kerk dienstbaar moeten zijn aan de wereld.

De theoloog Dick Wolters vat de verhouding tussen kerk en wereld in drie punten samen. 1. De kerk houdt de Bijbel beschikbaar voor de wereld, als een reservoir waaruit geput kan worden. 2. De kerk dient de wereld in haar liturgie, namelijk als vertegenwoordiger van de mensheid. 3. De kerk dient de wereld door een gemeente van zorg te zijn die haar leden toerust tot dienstbaarheid (”De kerk als contrastgemeenschap”, pagina 117-118). Het komt erop neer dat in de kerkdienst de gemeente vanuit het Woord toegerust wordt tot dienstbetoon. (In dit verband valt voortdurend het woord training.) De verkondigende (profetische) functie van de kerk staat in dienst van haar priesterlijke taak.

Deze verschuiving treffen we ook aan in het boek ”Vreemdelingen en priesters” van de theoloog Stefan Paas. Geen confrontatie met de wereld maar dienstbaarheid. De kerk moet een dienende priesterkerk zijn (hoofdstuk 7). Zo wordt een nieuwe kerkopvatting geïntroduceerd die nogal dualistisch is, die uitgaat van twee van elkaar te onderscheiden Bijbelse principes. Ondanks het feit dat genoemde theologen juist naar verbinding zoeken. Het dualistische is namelijk dat het profetische element van het kerk-zijn beperkt wordt tot de eredienst en dat de priesterlijke taak in de wereld gestalte krijgt. Het kan niet goed gaan als het profetische en het priesterlijke uiteengehaald worden. Ze hebben elkaar nodig, anders raak je ze beide kwijt.

Tegenstrijdigheid

Er is niets tegen dienstbetoon. De kerk kan zich daardoor onderscheiden van de wereld, maar juist dit, het contrast, is de achilleshiel van dit kerkmodel. Want wie zich onderscheidt van anderen schept afstand en zal in de ogen van de wereld gezien worden als iemand die zich superieur waant aan de wereld. Wie werkelijk solidair wil zijn, gaat zonder reserve aan de kant van de wereld staan. Maar dan is er geen contrast meer. Dus hier zit een tegenstrijdigheid.

Het anders-zijn van de kerk zal duidelijker, ondubbelzinniger aangegeven moeten worden en dat kan alleen door oog te hebben voor de boodschap, het Evangelie: goede boodschap. Niet wij christenen zijn het contrast, maar onze boodschap is het contrast. En deze boodschap zal zijn werk doen dóór, maar vaak ondánks ons christenen.

Unieke boodschap

Het kerkmodel van de priesterkerk staat in het teken van de heiliging en niet van de rechtvaardiging. De kerk van de Reformatie heeft niet voor niets de rechtvaardiging centraal gesteld. Juist die geeft immers lucht aan mensen die niet kunnen voldoen aan overspannen verwachtingen, die dreigen te bezwijken onder een enorme prestatiedruk of die vastgelopen zijn in een doolhof van relaties. De wereld is geen zielige wereld maar een keiharde wereld. De confrontatie met de wereld is heilzaam, want de boodschap van genade is uniek. Met andere woorden: de kerk zal juist een priesterkerk zijn als de verkondiging centraal staat.

De auteur is emeritus predikant in de Protestantse Kerk in Nederland.