Toen de inwoners van Toegoe nog op hun geboortegrond op het eiland Java woonden, waren ze anders dan de mensen om hen heen. Lange tijd was Portugees de voertaal van de Toegoenezen. Ze voelden zich boven de moslimbevolking verheven. Hun godsdienst was anders, hun kleding, hun gewoonten. Buitenstaanders waren in hun dorp alleen welkom als ze christen waren of bereid waren dat te worden.

Zendeling J. Beukhof typeerde de Toegoenezen in 1890 in het boekje ”Een verwaarloosde zuster”. „De Heere heeft zich ook in die gemeente willen verheerlijken in betooning Zijner almachtige liefde en het boekske getuigt daarvan op treffende wijze”, schreef kinderboekenschrijver A.J. Hoogenbirk in het gereformeerde kerkblad De Heraut.

De Toegoenezen bleven loyaal aan het Nederlandse bewind en juist daardoor kregen ze het moeilijk

De inwoners van Toegoe vormden een kleine groep tussen de islamitische meerderheid en de Europese bovenklasse. Ze bleven loyaal aan het Nederlandse bewind. En juist daardoor kregen ze het moeilijk toen Nederland zich moest terugtrekken uit Nederlands-Indië.

Landbouwonderneming

Een deel van de Toegoenezen week uit naar Nieuw-Guinea. Daar bouwden ze een nieuwe nederzetting. Toen Indonesië in 1962 ook dat gebied in handen kreeg, vluchtten de Toegoenezen naar Nederland. Na een verblijf in Wezep en Westerbork mochten ze weer naar de tropen: ze zouden in Suriname een landbouwonderneming opzetten. Dat werd echter een fiasco. Uiteindelijk kreeg de groep in 1967 toestemming zich permanent in Nederland te vestigen.

Dat is in een paar zinnen gezegd, maar het waren jaren vol onzekerheid en onenigheid. Ewout van der Horst, historicus en journalist, heeft de zwerftocht van deze kleine gemeenschap nu vastgelegd in een boek. Het wordt samengevat als „een verhaal van gemeenschapszin, pioniersgeest en doorpakken, evenals van afscheid, pijn en teleurstelling”.

Knuffelchristenen

Van der Horst beschrijft de sympathie onder Nederlandse protestanten voor de groep ontheemden. „Het ongebonden karakter van de gemeenschap maakte ze tot een soortement knuffelchristenen, die door geen enkele kerkgemeenschap geclaimd kon worden. Vanuit verschillende protestantse geledingen kwamen steunbetuigingen. Zo schonk de Evangelische Broedergemeente de Toegoenezen een klassieke Statenbijbel, omdat hun eigen exemplaar uit de dorpskerk van Toegoe in Nieuw-Guinea was achtergebleven.”

De jongeren wilden graag in Nederland blijven, maar de ouderen zorgden ervoor dat de Toegoenezen toch in Suriname terechtkwamen. Zonder veel kennis en ervaring probeerden ze daar plantage Slootwijk tot ontwikkeling te brengen. Nederland stak er veel geld in, maar het liep op een teleurstelling uit. De Toegoenezen leefden er onder barre omstandigheden, en de economische vooruitzichten waren van meet af aan belabberd. De situatie verstoorde de onderlinge gemeenschapszin.

„Het meest laakbaar in het geheel is de (post)koloniale houding van Nederlandse zijde”, vindt Van der Horst. „Betrokkenen gingen uit van hun eigen zienswijze, zonder echt kennis te nemen van de aard van de Toegoenese gemeenschap, laat staan rekening te houden met hun mogelijkheden en wensen.”

Terugkeer

Het duurde nogal even voordat Nederland wilde inzien dat het experiment was mislukt. Uiteindelijk kregen de Toegoenezen toestemming naar Nederland terug te keren. Het was hun vierde bestemming in nog geen twintig jaar tijd.

Na aankomst werden ze doelbewust over het land verspreid. De regering wilde geen afzonderlijke Toegoewijken, zoals de Molukkers op meerdere plaatsen eigen wijken hadden. De Toegoenezen kwamen vooral in Gelderland, Overijssel en Drenthe terecht. Onder begeleiding van maatschappelijk werksters van de Nederlandse Hervormde Kerk vonden ze een plaats in de Nederlandse samenleving. Tegelijk houden ze via reünies en een eigen website (toegoe.nl) het verleden in herinnering.

De Toegoenezen. Kinderen van het kolonialisme

Ewout van der Horst

uitg. WBooks

224 blz.

€ 24,95