„Wat ik over AI heb ontdekt, heeft me geschokt”, stelt Jan Wolsheimer. Hij zegde na het lezen over uitbuiting meteen zijn ChatGPT-abonnement op. „Ik kan niet dagelijks strijden tegen onrecht en tegelijk een systeem gebruiken dat op onrecht is gebouwd.”

Lysanne van de Kamp is er –op een enkele keer na– niet eens aan begonnen. „Het persoonlijk gebruik ervan is me het sociale en ecologische onrecht niet waard”, zegt ze.

„Er zijn onnoemelijke hoeveelheden energie en water nodig voor AI-gebruik”, vervolgt ze. „Terwijl we weten dat we in de toekomst vaker te maken krijgen met watertekorten.”

AI wordt in allerlei branches gebruikt: van de ICT tot de journalistiek. Dat lijkt positief, maar achter elke AI-toepassing schuilt een donkere wereld, onthulde The Guardian. AI is niet volledig zelflerend en moet worden getraind. Dat trainen gebeurt door eindeloos klikken, categoriseren en filteren door onderbetaalde datawerkers.

De Britse krant schrijft over de donkere kant van de AI-revolutie aan de hand van het verhaal van twee vrouwelijke datawerkers. Mercy werkte voor Meta, het bedrijf achter Facebook en Instagram, in een kantoor in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Ze werd geacht elke 55 seconden een ”ticket” af te handelen tijdens haar tienurige werkdag, tegen een hongerloon.

Schokkend

Het meest schokkende was dat ze tijdens het bekijken van een video van een fataal auto-ongeluk plotseling het gezicht van haar opa herkende als slachtoffer. Daarna zag ze allerlei video’s uit verschillende hoeken van het ongeluk. En zo zijn moderators bijna dagelijks getuige van zelfmoorden, marteling en verkrachting.

Volgens de krant proberen techbedrijven deze realiteit te verbergen achter een beeld van „gestroomlijnde, autonome machines. Ze verzwijgen de realiteit: slechtbetaalde mensen die de AI-systemen trainen en er vervolgens door worden beheerst.”

„AI is een nieuwe vorm van kolonialisme”, vindt Van de Kamp, die woordvoerder is van Micha Nederland, een organisatie die zich bezint op de vraag hoe je als christen rechtvaardig kunt leven in deze tijd. „Wij plukken de vruchten van het leed van anderen.”

Ze heeft wel wat uitgeprobeerd met ChatGPT. „Ik was verwonderd over hoeveel je ermee kunt. Ik voelde een aantrekkingskracht en verleiding. Maar ik wilde eerst weten waaraan ik begon en of het oké was. Ik ontdekte: het is niet oké.”

Wolsheimer zegt dat hij in het „rabbit hole” van AI terechtkwam. Hoe meer hij erover hoorde, hoe meer zijn interesse werd gewekt. „Ik ben afhankelijk geworden van ChatGPT”, geeft hij toe.

„AI kan alles razendsnel schrijven. In mijn AI-omgeving stonden al mijn documenten, ChatGPT kon ze binnen een halve minuut raadplegen. Ik hoefde de informatie alleen maar te controleren.”

Het maakte hem productiever. Bij zijn wekelijkse nieuwsbrief liet hij de kop bijvoorbeeld door AI bedenken. „Die spuugt binnen tien seconden dertig opties eruit en dan kies ik de kop die ik mooi vind.”

Hij wist wel dat het gebruik niet goed is voor het milieu en dat er ecologische schade is, zegt hij. „Daarom plantte ik dertig bomen om een jaar lang ChatGPT te kunnen gebruiken. Het aantal heb ik natuurlijk laten uitrekenen door ChatGPT.”

„Je stopt met vertrouwen op je eigen brein. Je kunt niets meer zelf”, geeft hij aan. „Ik begon aan mezelf te twijfelen. Ik vroeg AI van alles: iets opzoeken in een document, nagaan wie een uitspraak deed of wat het refrein is van een poplied uit de jaren tachtig. Dertig seconden later had ik mijn antwoord.”

Eigen creativiteit

„AI ontneemt ons onze denkkracht en creativiteit”, zegt ook Van de Kamp, auteur van ”Scheppings(t)rouw”. „Voor mezelf is dat al een reden om het niet te gebruiken. Ik ben een maker, dat wil ik niet uitbesteden. En het geeft ook voldoening om iets te creëren. Met AI hoeven we onze eigen creativiteit niet in te zetten. We nemen niet meer de moeite zelf na te denken.”

Bij Micha Nederland zijn ze al jaren bezig om het onrecht dat wereldwijd plaatsvindt en raakt aan het leven bespreekbaar te maken, zegt ze. „Dan kan het toch niet zo zijn dat we als makke schapen ineens meegaan in deze ontwikkeling?”

„Christenen moeten zich afvragen: is het oké om AI te gebruiken? Is AI onrecht of niet? En als het onrecht is, vraag ik me af hoe God hiernaar zou kijken”, aldus Van de Kamp.

„Als God ons vraagt recht te doen en nederig te leven”, vervolgt ze, „dan moeten we ons afvragen of een AI-samenleving daarbij past”.

Koloniaal project

„Ik zie AI als een koloniaal project. Misschien niet zo fysiek als vroeger. Het lijkt een soort digitale variant, omdat we onszelf in digitaal opzicht verrijken. Maar het onrecht dat erbij komt kijken is juist heel fysiek. Nog steeds worden mensen en het land uitgebuit. Nog steeds betalen ecosystemen de prijs.”

Van de ene op de andere dag is Wolsheimer ermee gestopt. „Ik heb nu geen kortere weg meer om informatie op te zoeken. Ik moet ouderwets zoeken, dat kost veel meer tijd. Een rapport van tachtig pagina’s laat ik nu niet door AI samenvatten. Dus struin ik erdoorheen.”

Wolsheimer wil met andere christenen in gesprek over de ethische kanten van AI. In de kerk wordt hier volgens hem weinig over gesproken. „Allerlei koloniale modellen zijn verstopt en ver weg. Er zijn veel mensen die als slaaf leven, zelfs meer dan tijdens de trans-Atlantische slavenhandel, maar we zien ze niet. Daardoor lijkt het alsof deze mensen er niet toe doen. Dat maakt me verdrietig.”

Soms gebruik je AI zonder dat je het weet. Zo presenteert zoekmachine Google als eerst de AI-vondsten. En Van de Kamp kwam erachter dat de app die ze gebruikt om planten in haar moestuin te herkennen ook gebruikmaakt van AI.

„Ik heb de app verwijderd. Het voordeel is dat ik zo’n heerlijke ouderwetse encyclopedie in de kringloopwinkel heb gekocht. Het geeft mij meer levensvreugde om te leven zoals mijn oma vroeger deed dan om mee te moeten gaan in de wereld die steeds sneller en efficiënter draait.”